Άρθρο

Burnout: όταν η δουλειά παίρνει τα πάντα

Burnout, ή επαγγελματική εξουθένωση, είναι η κατάσταση στην οποία οδηγεί το χρόνιο στρες της δουλειάς όταν δεν έχει βρεθεί τρόπος να το διαχειριστεί κανείς: εξάντληση, απόσταση από τη δουλειά και αίσθηση ότι δεν αποδίδετε πια. Δεν είναι ιατρική διάγνωση. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) το περιγράφει στη διεθνή ταξινόμηση ICD-11 ως «επαγγελματικό φαινόμενο», είναι όμως μια πραγματική εμπειρία που αξίζει να παρθεί στα σοβαρά.

Επαμεινώνδας Λοράνδος, συστημικός ψυχοθεραπευτής 5 λεπτά ανάγνωση

Τι είναι το burnout σύμφωνα με τον ΠΟΥ;

Ο ΠΟΥ περιγράφει το burnout ως σύνδρομο που προκύπτει από χρόνιο εργασιακό στρες, το οποίο δεν έχει αντιμετωπιστεί με επιτυχία. Το εντάσσει στους παράγοντες που επηρεάζουν την υγεία και όχι στις ιατρικές παθήσεις, και το περιγράφει με τρεις διαστάσεις:

  • αίσθημα εξάντλησης ή έλλειψης ενέργειας,
  • αυξανόμενη ψυχική απόσταση από τη δουλειά, ή αρνητισμό και κυνισμό απέναντί της,
  • μειωμένη αίσθηση επαγγελματικής αποτελεσματικότητας.

Ο ΠΟΥ κρατά τον όρο για το πλαίσιο της εργασίας. Αυτό δεν σημαίνει ότι η εξάντληση από τη γονεϊκότητα ή από τη φροντίδα ενός ηλικιωμένου γονιού είναι λιγότερο πραγματική, απλώς περιγράφεται με άλλους όρους. Στην καθημερινή γλώσσα, πάντως, «burnout» λέμε συχνά κάθε κατάσταση όπου έχουμε δώσει περισσότερα από όσα έχουμε.

Ποια είναι τα σημάδια της επαγγελματικής εξουθένωσης;

Το burnout σπάνια εμφανίζεται από τη μια μέρα στην άλλη. Συχνά ξεκινά με κούραση που δεν φεύγει ούτε μετά το Σαββατοκύριακο ή τις διακοπές, και με ένα βάρος κάθε Κυριακή βράδυ στη σκέψη της Δευτέρας. Σιγά σιγά μπορεί να εμφανιστούν ευερεθιστότητα με συναδέλφους ή πελάτες, κυνισμός («ό,τι κι αν κάνω, δεν μετράει»), δυσκολία συγκέντρωσης και ξεχασιές.

Το σώμα συχνά μιλά πρώτο, με ύπνο που δεν ξεκουράζει, πονοκεφάλους, ενοχλήσεις στο στομάχι ή συχνά κρυολογήματα. Πολλοί άνθρωποι απομακρύνονται από φίλους και οικογένεια, γιατί δεν τους μένει ενέργεια, ή στηρίζονται όλο και περισσότερο στο αλκοόλ, στο φαγητό ή στις οθόνες για να «αδειάσει» το κεφάλι τους.

Τα σημάδια αυτά είναι ενδεικτικά και μπορεί να έχουν και άλλες αιτίες. Η έντονη κούραση, για παράδειγμα, μπορεί να έχει και σωματικά αίτια, γι' αυτό αξίζει να τη δει και ένας γιατρός. Μόνο μια προσωπική αξιολόγηση μπορεί να πει τι συμβαίνει στη δική σας περίπτωση.

Burnout ή κατάθλιψη: ποια είναι η διαφορά;

Το burnout και η κατάθλιψη μοιάζουν σε αρκετά σημεία, όπως η κούραση, η απώλεια ενδιαφέροντος και οι δυσκολίες στον ύπνο. Η βασική διαφορά είναι ότι το burnout συνδέεται με τη δουλειά, και συχνά ο άνθρωπος «ζωντανεύει» όταν απομακρύνεται από αυτήν. Στην κατάθλιψη, η χαμηλή διάθεση και η απώλεια ευχαρίστησης απλώνονται συνήθως σε όλες τις πλευρές της ζωής και μπορεί να συνοδεύονται από ενοχή ή απελπισία.

Τα δύο όμως μπορεί να συνυπάρχουν, και ένα burnout που κρατά καιρό μπορεί να ανοίξει τον δρόμο σε μια κατάθλιψη. Γι' αυτό, αν η διάθεση έχει πέσει πολύ ή για πολύ καιρό, χρειάζεται εκτίμηση από ψυχίατρο, σε συνεργασία με τον ψυχοθεραπευτή όταν αυτό βοηθά.

Γιατί συμβαίνει; Δεν είναι θέμα αντοχής

Το burnout συχνά βιώνεται ως προσωπική αποτυχία: «δεν άντεξα», «οι άλλοι τα καταφέρνουν». Στην πραγματικότητα γεννιέται από τη συνάντηση ενός ανθρώπου με ένα συγκεκριμένο περιβάλλον δουλειάς. Ο φόρτος που δεν τελειώνει, ο ελάχιστος έλεγχος στο πώς δουλεύετε, η έλλειψη αναγνώρισης, η αίσθηση αδικίας ή η σύγκρουση με τις αξίες σας φθείρουν και τους πιο αφοσιωμένους ανθρώπους.

Η συστημική ματιά κοιτάζει και το ευρύτερο πλαίσιο. Η δουλειά από το σπίτι μπορεί να σβήσει τα όρια ανάμεσα στο γραφείο και στην οικογένεια, και πολλοί άνθρωποι σηκώνουν ταυτόχρονα τη δουλειά, τα παιδιά και τη φροντίδα των γονιών τους. Υπάρχουν και μηνύματα που κουβαλάμε από την οικογένεια όπου μεγαλώσαμε, όπως «αξίζεις όσο αποδίδεις» ή «μην απογοητεύσεις κανέναν», που κάνουν το «όχι» πολύ δύσκολο.

Τι μπορεί να αλλάξει;

Ένα μεγάλο διάλειμμα βοηθά, αν όμως οι συνθήκες μένουν ίδιες, η εξάντληση συχνά επιστρέφει. Η αλλαγή χρειάζεται συνήθως πολλά μικρά βήματα:

  • να αναγνωρίσετε νωρίς τα δικά σας σημάδια και να τα πείτε με το όνομά τους,
  • να βάλετε όρια στον χρόνο, όπως μια ώρα που κλείνει η μέρα της δουλειάς και ειδοποιήσεις που σωπαίνουν το βράδυ,
  • να συζητήσετε, όπου αυτό είναι εφικτό, με τον προϊστάμενο ή τους συνεργάτες σας για τον φόρτο και τις προτεραιότητες,
  • να ξαναδώσετε χώρο στα βασικά, στον ύπνο, στην κίνηση και σε χρόνο με ανθρώπους που σας ξεκουράζουν,
  • να ξεχωρίσετε τι είναι στο χέρι σας και τι όχι, ώστε να μη χάνετε ενέργεια σε ό,τι δεν αλλάζει.

Μερικές φορές το burnout γίνεται αφορμή για ένα πιο βαθύ ερώτημα: τι θέλω τελικά από τη δουλειά μου; Μια αλλαγή ρόλου, ωραρίου ή καριέρας μπορεί να είναι μέρος της απάντησης, είναι όμως σημαντικό να μην αποφασιστεί βιαστικά, μέσα στην εξάντληση. Η σελίδα Μεταβάσεις ζωής, εργασία & burnout περιγράφει πώς μπορεί να στηριχτεί μια τέτοια μετάβαση.

Πώς βοηθά η ψυχοθεραπεία ή το coaching;

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει να δείτε τα μοτίβα που σας κρατούν στην υπερπροσπάθεια, όπως η τελειομανία, η δυσκολία να ζητήσετε βοήθεια ή η ανάγκη να είστε πάντα διαθέσιμοι, και να καταλάβετε από πού έρχονται. Δίνει επίσης χώρο στο άγχος, στη θλίψη ή στον θυμό που συχνά συνοδεύουν την εξουθένωση, και στις επιπτώσεις της στο ζευγάρι και στην οικογένεια.

Όταν το ζητούμενο είναι κυρίως επαγγελματικό, όπως μια απόφαση για αλλαγή θέσης ή η επιστροφή στη δουλειά μετά από ένα διάστημα εξάντλησης, μια πιο εστιασμένη δουλειά, όπως η συμβουλευτική και το coaching μετάβασης, μπορεί να ταιριάζει περισσότερο. Με τη θετική εστίαση της συστημικής δουλειάς (Appreciative Inquiry), σημείο εκκίνησης είναι όσα σας έδιναν κάποτε ενέργεια και νόημα, και όχι μόνο όσα λείπουν.

Πότε να ζητήσετε βοήθεια;

Αξίζει να μιλήσετε με έναν επαγγελματία αν η κούραση δεν περνά ακόμη και μετά από ξεκούραση, αν έχει αρχίσει να επηρεάζει την υγεία, τον ύπνο ή τις σχέσεις σας, ή αν σκέφτεστε να τα παρατήσετε όλα χωρίς να ξέρετε τι θέλετε στη θέση τους. Μια ατομική ψυχοθεραπεία μπορεί να είναι ένα πρώτο βήμα, δια ζώσης ή online. Αν η εξάντληση συνοδεύεται από απελπισία ή από σκέψεις ότι δεν αξίζει να ζείτε, ζητήστε αμέσως στήριξη από τη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018 ή, σε άμεσο κίνδυνο, από το 112.

Ερωτήσεις

Συχνές ερωτήσεις

Είναι το burnout ιατρική διάγνωση;

Όχι. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας περιγράφει το burnout στην ταξινόμηση ICD-11 ως επαγγελματικό φαινόμενο που προκύπτει από χρόνιο εργασιακό στρες, και όχι ως ιατρική πάθηση. Αυτό δεν μειώνει το πόσο πραγματική είναι η εμπειρία. Επειδή όμως η εξάντληση μπορεί να κρύβει και σωματικά αίτια ή μια κατάθλιψη, βοηθά να την εκτιμήσει ένας γιατρός ή ένας επαγγελματίας ψυχικής υγείας.

Πόσος χρόνος χρειάζεται για να συνέλθει κανείς από το burnout;

Δεν υπάρχει σταθερός χρόνος. Εξαρτάται από το πόσο κράτησε η εξάντληση, από το αν αλλάζουν οι συνθήκες που την προκάλεσαν και από τη στήριξη που έχει ο άνθρωπος γύρω του. Η ανάκαμψη συνήθως δεν είναι ευθεία γραμμή, έχει καλές και κακές μέρες. Σημάδι ότι προχωράτε είναι να επιστρέφουν σιγά σιγά η ενέργεια, η περιέργεια και η διάθεση για πράγματα έξω από τη δουλειά.

Πρέπει να παραιτηθώ αν έχω burnout;

Όχι απαραίτητα. Η παραίτηση μπορεί να είναι η σωστή επιλογή για κάποιους ανθρώπους, για άλλους όμως αρκούν αλλαγές στον φόρτο, στον ρόλο ή στα όρια. Μια μεγάλη απόφαση που παίρνεται μέσα στην εξάντληση μπορεί να βγει βιαστική. Βοηθά πρώτα να ξεκουραστείτε όσο γίνεται, να δείτε τι ακριβώς σας φθείρει και να σκεφτείτε τις επιλογές σας με κάποιον που σας βοηθά να δείτε καθαρά.

Μπορεί να πάθει burnout κάποιος που αγαπά τη δουλειά του;

Ναι, και συμβαίνει συχνά σε ανθρώπους με μεγάλη αφοσίωση. Όταν η δουλειά είναι και πάθος και ταυτότητα, είναι πιο δύσκολο να μπουν όρια, και η κούραση αγνοείται για καιρό. Στα επαγγέλματα φροντίδας, όπως η υγεία, η εκπαίδευση και η κοινωνική εργασία, το συναισθηματικό φορτίο είναι συχνά μεγάλο. Η αγάπη για τη δουλειά δεν προστατεύει από την εξουθένωση, χρειάζεται φροντίδα και ο άνθρωπος που την κάνει.

Υπάρχει burnout από τη φροντίδα του σπιτιού ή των παιδιών;

Ο ΠΟΥ κρατά τον όρο burnout για το πλαίσιο της εργασίας. Η εξάντληση όμως από τη γονεϊκότητα ή από τη φροντίδα ενός άρρωστου ή ηλικιωμένου μέλους της οικογένειας είναι εξίσου πραγματική και συχνά περιγράφεται ως «γονεϊκή εξουθένωση» ή «εξουθένωση του φροντιστή». Τα σημάδια μοιάζουν: κούραση που δεν περνά, απόσταση, ενοχή. Και εδώ βοηθά να μοιραστούν οι ευθύνες και να βρείτε χώρο να μιλήσετε για όσα σηκώνετε.

Αν η δουλειά σάς έχει εξαντλήσει και θέλετε να σκεφτείτε μαζί με κάποιον τα επόμενα βήματα, μπορείτε να διαβάσετε για τη συμβουλευτική και το coaching και να επικοινωνήσετε όταν το νιώσετε.

Το κείμενο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά την προσωπική αξιολόγηση από επαγγελματία ψυχικής υγείας.

Κλήση Κλείστε ραντεβού