Άρθρο
Θεωρία του δεσμού: πώς οι πρώτες μας σχέσεις επηρεάζουν τις σημερινές
Η θεωρία του δεσμού, όπως την περιέγραψε ο John Bowlby, εξηγεί πώς οι πρώτες μας σχέσεις με όσους μας φρόντισαν διαμορφώνουν τις προσδοκίες μας για την οικειότητα: αν οι άλλοι θα είναι εκεί όταν τους χρειαζόμαστε και αν αξίζουμε τη φροντίδα τους. Αυτές οι προσδοκίες επηρεάζουν το πώς αγαπάμε, πώς ζητάμε στήριξη και πώς αντιδρούμε στη σύγκρουση ως ενήλικες. Δεν είναι όμως μοίρα, γιατί ο δεσμός μπορεί να αλλάξει μέσα από νέες εμπειρίες σχέσης.
Τι λέει η θεωρία του δεσμού;
Ο Bowlby ήταν Βρετανός ψυχίατρος και ψυχαναλυτής και ανέπτυξε τη θεωρία στα μέσα του 20ού αιώνα. Η βασική του ιδέα είναι ότι ο άνθρωπος γεννιέται με μια βιολογική ανάγκη να έχει κοντά του πρόσωπα που τον προστατεύουν. Το μωρό δεν χρειάζεται μόνο τροφή, χρειάζεται κάποιον που να ανταποκρίνεται όταν φοβάται ή πονά.
Από την επανάληψη χιλιάδων μικρών στιγμών, το παιδί σχηματίζει μια εσωτερική εικόνα για τον εαυτό του και για τους άλλους. «Όταν κλαίω, κάποιος έρχεται» ή «όταν κλαίω, μένω μόνο μου, άρα πρέπει να τα βγάζω πέρα χωρίς κανέναν». Η ερευνήτρια Mary Ainsworth, συνεργάτιδα του Bowlby, παρατήρησε ότι τα παιδιά οργανώνουν με διαφορετικούς τρόπους τη σχέση με όσους τα φροντίζουν, ανάλογα με την εμπειρία τους.
Οι τύποι δεσμού: ασφαλής και ανασφαλής δεσμός
Οι ερευνητές περιγράφουν κάποια βασικά μοτίβα. Δεν είναι ετικέτες ούτε διαγνώσεις, είναι τάσεις, και ο ίδιος άνθρωπος μπορεί να λειτουργεί διαφορετικά σε διαφορετικές σχέσεις:
- Ασφαλής δεσμός: «μπορώ να βασιστώ στους άλλους και μπορώ να σταθώ και στα δικά μου πόδια». Η οικειότητα δεν τρομάζει, και μετά από έναν καβγά υπάρχει τρόπος να ξαναβρεθεί η επαφή.
- Αγχώδης (ανήσυχος) δεσμός: μεγάλη ανάγκη για επιβεβαίωση και φόβος εγκατάλειψης. Μια καθυστέρηση στην απάντηση ενός μηνύματος μπορεί να μοιάζει με απόρριψη.
- Δεσμός αποφυγής: η ανεξαρτησία μοιάζει με τον ασφαλή δρόμο. Τα συναισθήματα κρατιούνται για τον εαυτό, και η πολλή οικειότητα φέρνει την ανάγκη για απόσταση.
- Αποδιοργανωμένος δεσμός: όταν το πρόσωπο που θα έπρεπε να προστατεύει ήταν και πηγή φόβου, η οικειότητα γίνεται ταυτόχρονα ποθητή και επικίνδυνη. Συχνά συνδέεται με τραυματικές εμπειρίες.
Κανένα από αυτά τα μοτίβα δεν είναι «λάθος». Ήταν οι τρόποι που βρήκε το παιδί για να μείνει όσο γινόταν πιο κοντά στους ανθρώπους που χρειαζόταν, μέσα στις συνθήκες που είχε.
Πώς φαίνεται ο δεσμός στις σχέσεις των ενηλίκων;
Στα τέλη της δεκαετίας του 1980, οι ερευνητές Cindy Hazan και Phillip Shaver πρότειναν ότι και η ερωτική σχέση των ενηλίκων λειτουργεί ως σχέση δεσμού. Ο σύντροφος γίνεται το πρόσωπο που αναζητούμε όταν φοβόμαστε ή πονάμε. Κάτω από πολλούς καβγάδες υπάρχει μια απλή ερώτηση: «Είσαι εκεί για μένα;»
Εδώ φαίνεται και ο ρόλος του στρες. Όταν πιεζόμαστε, από μια αρρώστια, μια απώλεια, τα οικονομικά ή την κούραση, η ανάγκη για δεσμό ενεργοποιείται πιο έντονα: κάποιοι πλησιάζουν και ζητούν περισσότερο, άλλοι κλείνονται για να ηρεμήσουν. Τη σχέση ανάμεσα στο στρες, τον δεσμό και τις συντροφικές σχέσεις των ενηλίκων μελέτησε και ο Επαμεινώνδας Λοράνδος στη μεταπτυχιακή του εργασία.
Όταν ένας άνθρωπος με ανήσυχο δεσμό ζει με κάποιον που αποσύρεται, μπορεί να στηθεί ένας γνώριμος κύκλος. Ο ένας κυνηγά, ο άλλος απομακρύνεται, και ο καθένας επιβεβαιώνει τον φόβο του άλλου. Πάνω σε αυτή την κατανόηση η Sue Johnson ανέπτυξε τη Συγκινησιακά Εστιασμένη Θεραπεία (EFT), που εφαρμόζεται και στη θεραπεία ζεύγους.
Μπορεί ο δεσμός να αλλάξει;
Οι πρώτες σχέσεις αφήνουν ίχνη, όμως δεν γράφουν το τέλος της ιστορίας. Στη βιβλιογραφία γίνεται λόγος για «κερδισμένη ασφάλεια» (earned security), δηλαδή για ανθρώπους με δύσκολα παιδικά χρόνια που ανέπτυξαν αργότερα έναν πιο ασφαλή τρόπο σύνδεσης. Αυτό γίνεται μέσα από σχέσεις που προσφέρουν σταθερότητα: έναν σύντροφο που ανταποκρίνεται, μια φιλία που αντέχει, έναν μέντορα, μια θεραπευτική σχέση.
Οι νευροεπιστήμες στηρίζουν αυτή την εικόνα, αφού ο εγκέφαλος συνεχίζει να αλλάζει μέσα από τις εμπειρίες σε όλη τη διάρκεια της ζωής. Η αλλαγή όμως δεν έρχεται με μια απόφαση ή μόνο με την κατανόηση. Έρχεται κυρίως όταν ζούμε ξανά και ξανά μια διαφορετική εμπειρία: ζητώ και κάποιος απαντά, απομακρύνομαι και η σχέση αντέχει.
Τι μπορείτε να κάνετε στην καθημερινότητα;
Ένα πρώτο βήμα είναι να παρατηρείτε τι κάνετε όταν νιώθετε ότι απειλείται μια σχέση σας. Κυνηγάτε, κατηγορείτε, κλείνεστε; Τι φοβάστε εκείνη τη στιγμή; Ένα δεύτερο βήμα είναι να ονομάζετε την ανάγκη πίσω από τον θυμό, για παράδειγμα «δεν θυμώνω για τα πιάτα, φοβάμαι ότι δεν σε νοιάζει».
Βοηθά επίσης να δίνετε σημασία στην επανόρθωση μετά από έναν καβγά. Οι καβγάδες υπάρχουν σε κάθε σχέση, και αυτό που χτίζει ασφάλεια είναι η επιστροφή στην επαφή μετά. Τέλος, η θεωρία του δεσμού δεν είναι εργαλείο για να κατηγορήσουμε τους γονείς μας, γιατί κι εκείνοι μεγάλωσαν μέσα στις δικές τους σχέσεις και συχνά έδωσαν ό,τι μπορούσαν.
Πότε μπορεί να βοηθήσει η ψυχοθεραπεία;
Αξίζει να το σκεφτείτε όταν βλέπετε το ίδιο μοτίβο να επαναλαμβάνεται από σχέση σε σχέση, όταν ο φόβος της εγκατάλειψης ή η δυσκολία να εμπιστευτείτε σας κουράζουν, ή όταν οι καβγάδες στο ζευγάρι ακολουθούν πάντα το ίδιο σενάριο. Η ατομική ψυχοθεραπεία προσφέρει μια σχέση όπου τα παλιά μοτίβα μπορούν να φανούν και να δοκιμαστούν νέοι τρόποι, ενώ η θεραπεία ζεύγους δουλεύει με τον κύκλο που σχηματίζουν οι δύο μαζί. Για όσα συμβαίνουν μέσα σε μια σχέση που δυσκολεύεται, δείτε και τη σελίδα Δυσκολίες στη σχέση & απιστία.
Στη θεραπεία, η ίδια η σχέση με τον θεραπευτή μπορεί να λειτουργήσει ως «ασφαλής βάση», όρος που χρησιμοποίησε ο Bowlby: ένα σταθερό σημείο από όπου μπορείτε να εξερευνήσετε δύσκολα συναισθήματα και στο οποίο μπορείτε να επιστρέψετε. Η εμπιστοσύνη αυτή χτίζεται σταδιακά, με τον δικό σας ρυθμό, και η εχεμύθεια είναι μέρος της.
Ερωτήσεις
Συχνές ερωτήσεις
Τι είναι ο ασφαλής δεσμός;
Ασφαλής δεσμός λέγεται ο τρόπος σύνδεσης όπου ο άνθρωπος νιώθει ότι μπορεί να βασιστεί στους άλλους χωρίς να χάνει τον εαυτό του. Ζητά στήριξη όταν τη χρειάζεται, είναι κοντά χωρίς φόβο απόρριψης και αντέχει την απόσταση χωρίς πανικό. Δεν σημαίνει σχέσεις χωρίς συγκρούσεις, αλλά σχέσεις όπου μετά τη σύγκρουση η επαφή ξαναβρίσκεται. Συνήθως διαμορφώνεται όταν όσοι φροντίζουν το παιδί ανταποκρίνονται με σχετική σταθερότητα στις ανάγκες του.
Υπάρχουν τεστ για να βρω τον τύπο δεσμού μου;
Στο διαδίκτυο κυκλοφορούν πολλά ερωτηματολόγια, όμως δεν μπορούν να δώσουν αξιόπιστη εικόνα για έναν συγκεκριμένο άνθρωπο. Ο δεσμός δεν είναι σταθερή κατηγορία, αλλάζει ανάλογα με τη σχέση και τη φάση της ζωής. Πιο χρήσιμο από μια ετικέτα είναι να παρατηρείτε τι κάνετε όταν νιώθετε ανασφάλεια σε μια σχέση. Αν θέλετε να το κατανοήσετε σε βάθος, μια προσωπική συζήτηση με επαγγελματία ψυχικής υγείας δίνει πιο ουσιαστική εικόνα.
Ο ανασφαλής δεσμός σημαίνει ότι οι γονείς μου έκαναν λάθη;
Όχι απαραίτητα. Ο δεσμός διαμορφώνεται από πολλούς παράγοντες: την ιδιοσυγκρασία του παιδιού, τις συνθήκες της οικογένειας, απώλειες, αρρώστιες, μετακομίσεις, οικονομικές πιέσεις. Οι περισσότεροι γονείς δίνουν ό,τι μπορούν με όσα έλαβαν οι ίδιοι. Η θεωρία του δεσμού δεν χρησιμεύει για να βρεθεί ένοχος, αλλά για να καταλάβουμε από πού έρχονται κάποιες αντιδράσεις μας και τι μπορούμε να κάνουμε διαφορετικά σήμερα.
Μπορεί μια σχέση να γίνει ασφαλής αν ο ένας σύντροφος έχει δεσμό αποφυγής;
Πολλά ζευγάρια με διαφορετικούς τρόπους δεσμού χτίζουν σταθερές σχέσεις. Βοηθά όταν και οι δύο καταλαβαίνουν ότι η απόσταση του ενός δεν σημαίνει έλλειψη αγάπης και ότι η πίεση του άλλου δεν είναι επίθεση, αλλά φόβος. Όταν ο κύκλος κυνηγητού και απόσυρσης γίνει ορατός, ο καθένας μπορεί σιγά σιγά να δείξει τι χρειάζεται. Η θεραπεία ζεύγους μπορεί να στηρίξει αυτή τη διαδικασία.
Πώς συνδέεται η θεωρία του δεσμού με τη θεραπεία ζεύγους;
Αρκετές σύγχρονες προσεγγίσεις στη θεραπεία ζεύγους στηρίζονται στη θεωρία του δεσμού, με γνωστότερη τη Συγκινησιακά Εστιασμένη Θεραπεία (EFT) της Sue Johnson. Η EFT βλέπει τους επαναλαμβανόμενους καβγάδες ως προσπάθειες των συντρόφων να ξαναβρούν την επαφή, και όχι ως ένδειξη ότι η σχέση έχει τελειώσει. Στόχος είναι ο καθένας να μπορεί να εκφράσει την ανάγκη του για κοντινότητα με τρόπο που ο άλλος μπορεί να ακούσει.
Αν αναγνωρίζετε στις σχέσεις σας ένα μοτίβο που επαναλαμβάνεται, μπορείτε να διαβάσετε περισσότερα για την ατομική ψυχοθεραπεία ή για τη θεραπεία ζεύγους.
Το κείμενο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά την προσωπική αξιολόγηση από επαγγελματία ψυχικής υγείας.