Σας αφορούν
Πένθος & απώλεια
Πένθος είναι η φυσική διεργασία με την οποία ο άνθρωπος προσαρμόζεται σε μια απώλεια. Δεν αφορά μόνο τον θάνατο ενός αγαπημένου προσώπου, αλλά κάθε σημαντική απώλεια που αλλάζει τη ζωή μας. Η ψυχοθεραπεία δεν «σβήνει» τον πόνο, προσφέρει όμως έναν ασφαλή χώρο για να τον ζήσετε χωρίς να είστε μόνοι.
Ποιες απώλειες φέρνουν πένθος;
Ο θάνατος ενός γονιού, συντρόφου, παιδιού ή φίλου είναι η απώλεια που όλοι αναγνωρίζουμε. Πενθούμε όμως και όταν τελειώνει μια σχέση ή ένας γάμος, όταν χάνουμε μια δουλειά, την υγεία μας ή τον τόπο μας, όταν μια εγκυμοσύνη δεν ολοκληρώνεται, όταν φεύγει ένα ζώο συντροφιάς ή όταν ένα όνειρο δεν πραγματοποιείται. Υπάρχει και το πένθος για έναν άνθρωπο που ζει ακόμη αλλά «χάνεται», για παράδειγμα μέσα σε μια άνοια ή μια εξάρτηση.
Πολλές από αυτές τις απώλειες ο περίγυρος δεν τις αναγνωρίζει εύκολα. Σε ημερίδα με θέμα «Αόρατο Πένθος - Πένθος Ταμπού», που οργάνωσαν το iatronet.gr και η ΑΜΚΕ «Μαθήματα Ζωής», μίλησα για την υποκειμενική πραγματικότητα που ζει κάθε άνθρωπος στην απώλεια και για τη θέση της ψυχοθεραπείας σε αυτήν. Θα βρείτε την ομιλία στην ενότητα Ομιλίες.
Πώς βιώνεται το πένθος;
Στο πένθος μπορεί να εναλλάσσονται λύπη, θυμός, ενοχή, λαχτάρα, μούδιασμα και ανακούφιση, μερικές φορές μέσα στην ίδια μέρα. Το σώμα πενθεί κι αυτό, με κούραση, αϋπνία ή αλλαγές στην όρεξη.
Η απώλεια αγγίζει και τις σχέσεις. Μέσα στην ίδια οικογένεια ο καθένας μπορεί να πενθεί με άλλον τρόπο και άλλον ρυθμό, ο ένας μιλώντας, ο άλλος σωπαίνοντας ή ρίχνοντας τον εαυτό του στη δουλειά. Αυτές οι διαφορές συχνά φέρνουν παρεξηγήσεις και μοναξιά, τη στιγμή που όλοι χρειάζονται ο ένας τον άλλον.
Όπως ανέφερα και σε εκείνη την ομιλία, το πένθος δεν είναι μόνο η απουσία. Είναι μια αλλαγή στις εσωτερικές μας ισορροπίες, ένα πέρασμα από όσα θεωρούσαμε βέβαια σε μια φάση αβεβαιότητας, όπου χρειάζεται να ξαναβρούμε ποιοι είμαστε χωρίς αυτό που χάσαμε.
Τα στάδια του πένθους ισχύουν για όλους;
Πολλοί έχουν ακούσει για τα στάδια του πένθους: άρνηση, θυμός, διαπραγμάτευση, θλίψη και αποδοχή. Το σχήμα αυτό το περιέγραψε η Elisabeth Kübler-Ross, αρχικά για ανθρώπους που αντιμετώπιζαν τον δικό τους θάνατο, και βοηθά να ονομάσουμε συναισθήματα που συχνά εμφανίζονται. Δεν είναι όμως σκάλα που ανεβαίνει κανείς με τη σειρά. Το πένθος δεν ακολουθεί γραμμική πορεία ούτε χρονοδιάγραμμα: πηγαινοέρχεται, κάποια από αυτά τα συναισθήματα μπορεί να μην εμφανιστούν ποτέ και άλλα να επιστρέψουν μετά από καιρό.
Αν λοιπόν δεν νιώθετε αυτό που «θα έπρεπε» σε μια φάση, δεν σημαίνει ότι πενθείτε λάθος. Ο καθένας πενθεί με τον δικό του τρόπο, ανάλογα με τη σχέση που χάθηκε, τις συνθήκες της απώλειας και όσα κουβαλά από πριν.
Πότε αξίζει να ζητήσετε βοήθεια;
Το πένθος δεν είναι πρόβλημα που χρειάζεται «λύση», και πολλοί άνθρωποι το περνούν με τη στήριξη των δικών τους. Ενδεικτικά, η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει όταν:
- ο πόνος μένει το ίδιο έντονος για πολύ καιρό και δεν αφήνει χώρο για τίποτε άλλο,
- νιώθετε ότι δεν έχετε με ποιον να μιλήσετε ή ότι οι γύρω σας περιμένουν να το έχετε «ξεπεράσει»,
- η απώλεια ήταν ξαφνική ή βίαιη, ή συνοδεύεται από ενοχές και ανοιχτούς λογαριασμούς,
- αποφεύγετε οτιδήποτε τη θυμίζει ή, αντίθετα, δεν μπορείτε να σκεφτείτε τίποτε άλλο,
- η οικογένεια δυσκολεύεται να πενθήσει μαζί ή τα παιδιά δείχνουν αλλαγές.
Τα παραπάνω είναι ενδεικτικά. Μόνο μια προσωπική αξιολόγηση μπορεί να πει τι χρειάζεται στη δική σας περίπτωση.
Πώς δουλεύουμε μαζί;
Η διαχείριση του πένθους, όπως τη βλέπω στη δουλειά μου, δεν σημαίνει να ξεχάσετε ή να «κλείσετε» την απώλεια. Βλέπω το πένθος ως αναδόμηση νοήματος. Οι παλιές ιστορίες, για τον άνθρωπο που χάσατε, για τη ζωή σας μαζί του και για τον εαυτό σας, δεν πετιούνται. Τις κρατάμε με τρυφερότητα και σεβασμό, μέχρι σιγά σιγά να διαμορφωθούν νέες, που σας στηρίζουν περισσότερο στη ζωή που συνεχίζεται.
Η συνεδρία είναι ένας χώρος όπου μπορούν να ειπωθούν όσα αλλού δεν χωρούν: ο θυμός, η ενοχή, οι αναμνήσεις, ακόμη και η ανακούφιση. Προχωράμε με τον δικό σας ρυθμό, χωρίς «στάδια» που πρέπει να περάσετε με τη σειρά. Όταν η απώλεια αφορά όλη την οικογένεια, μπορούμε να δουλέψουμε και με κοινές συναντήσεις, ώστε να μπορέσουν να μιλήσουν μεταξύ τους μεγάλοι και παιδιά.
Το γραφείο μου βρίσκεται στη Γλυφάδα, στα νότια προάστια, και οι συναντήσεις μπορούν να γίνουν και online, αν η μετακίνηση είναι δύσκολη αυτή την περίοδο. Αν η θλίψη γίνει πολύ βαριά, μπορεί να χρειαστεί και εκτίμηση από ψυχίατρο, σε συνεργασία μαζί του.
Σχετικές υπηρεσίες
- Ατομική ψυχοθεραπεία: για να βρει χώρο το προσωπικό σας πένθος, με τον δικό σας ρυθμό.
- Οικογενειακή θεραπεία: όταν πενθεί όλη η οικογένεια ή όταν δεν ξέρετε πώς να μιλήσετε στα παιδιά.
- Θεραπεία ζεύγους (EFT): όταν η απώλεια φέρνει απόσταση ανάμεσα στους δύο συντρόφους.
Αν βρίσκεστε σε άμεσο κίνδυνο, καλέστε το 112. Αν η απώλεια σάς φέρνει σκέψεις ότι δεν θέλετε να ζείτε, μπορείτε να μιλήσετε με τη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία στο 1018 ή με τη Γραμμή Ψυχοκοινωνικής Υποστήριξης στο 10306.
Ερωτήσεις
Συχνές ερωτήσεις
Πόσο κρατά το πένθος;
Δεν υπάρχει «κανονική» διάρκεια για το πένθος. Με τον καιρό αλλάζει μορφή: ο πόνος συνήθως γίνεται λιγότερο συνεχής, αλλά μπορεί να ξαναζωντανεύει σε επετείους, γιορτές ή απρόσμενες στιγμές, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι γυρίσατε πίσω. Αν όμως μετά από αρκετό καιρό ο πόνος παραμένει το ίδιο έντονος και σας εμποδίζει να ζήσετε, αξίζει να μιλήσετε με έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας.
Είναι φυσιολογικό να νιώθω θυμό ή ανακούφιση μετά την απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου;
Ναι. Στο πένθος συνυπάρχουν συχνά αντιφατικά συναισθήματα: θυμός για όσα έγιναν ή δεν έγιναν, ενοχή, αλλά και ανακούφιση, ιδίως μετά από μια μακρά αρρώστια ή μια δύσκολη σχέση. Αυτά δεν μειώνουν την αγάπη για τον άνθρωπο που χάσατε. Επειδή συχνά φέρνουν ντροπή, μένουν ανείπωτα, και βοηθά να βρουν έναν χώρο όπου μπορούν να ειπωθούν χωρίς κριτική.
Πενθούμε και για απώλειες που δεν είναι θάνατος;
Ναι. Ένας χωρισμός, η απώλεια μιας δουλειάς ή της υγείας, μια αποβολή, η μετανάστευση, ο θάνατος ενός ζώου συντροφιάς ή η σταδιακή «απώλεια» ενός αγαπημένου ανθρώπου από άνοια μπορούν να φέρουν πραγματικό πένθος. Επειδή ο περίγυρος συχνά δεν τις βλέπει ως απώλειες, οι άνθρωποι νιώθουν ότι δεν «δικαιούνται» να λυπηθούν. Η αναγνώριση της απώλειας είναι συχνά το πρώτο βήμα για να προχωρήσει το πένθος.
Πώς βοηθάμε ένα παιδί που πενθεί;
Τα παιδιά πενθούν κι αυτά, συχνά με διαφορετικό τρόπο από τους ενήλικες, για παράδειγμα μέσα από το παιχνίδι, με αλλαγές στη συμπεριφορά ή με ερωτήσεις που επανέρχονται. Βοηθά να τους μιλάμε με ειλικρίνεια και με λόγια που καταλαβαίνουν, να μην τα αποκλείουμε από τη θλίψη της οικογένειας και να δεχόμαστε τα συναισθήματά τους. Αν οι γονείς δυσκολεύονται, μια συνάντηση με επαγγελματία μπορεί να τους βοηθήσει να βρουν τα λόγια.
Γίνεται ψυχοθεραπεία για το πένθος online;
Ναι. Οι online συνεδρίες είναι μια επιλογή όταν η μετακίνηση είναι δύσκολη, όταν μένετε μακριά ή όταν το σπίτι είναι ο χώρος όπου νιώθετε πιο ασφαλείς αυτή την περίοδο. Η λογική της δουλειάς είναι ίδια με εκείνη των συνεδριών στο γραφείο. Χρειάζεστε μια σταθερή σύνδεση και έναν ήσυχο χώρο, όπου μπορείτε να μιλήσετε ελεύθερα χωρίς να σας ακούν άλλοι.