Άρθρο
Αφηγηματική ψυχοθεραπεία: όταν αλλάζει η ιστορία που λέμε για τον εαυτό μας
Η αφηγηματική ψυχοθεραπεία, γνωστή και ως αφηγηματική θεραπεία, είναι μια προσέγγιση που βλέπει τις δυσκολίες μέσα από τις ιστορίες που λέμε για τον εαυτό μας και για τις σχέσεις μας. Στηρίζεται στην ιδέα ότι ο άνθρωπος δεν είναι το πρόβλημα, και ότι μια ιστορία που τον περιορίζει μπορεί να ξαναγραφτεί, όταν φωτιστούν εμπειρίες, δυνάμεις και αξίες που η ίδια η ιστορία άφηνε στο περιθώριο.
Από πού προέρχεται η αφηγηματική ψυχοθεραπεία;
Η αφηγηματική θεραπεία αναπτύχθηκε τη δεκαετία του 1980 από τον Michael White στην Αυστραλία και τον David Epston στη Νέα Ζηλανδία, που προέρχονταν και οι δύο από τον χώρο της θεραπείας οικογένειας. Επηρεάστηκε από ιδέες σύμφωνα με τις οποίες η πραγματικότητα που ζούμε χτίζεται, σε μεγάλο βαθμό, μέσα από τη γλώσσα και τις σχέσεις.
Με απλά λόγια, οι λέξεις που χρησιμοποιούμε για τη ζωή μας δεν την καταγράφουν απλώς σαν φωτογραφία, τη διαμορφώνουν κιόλας. Το «είμαι αποτυχημένος» και το «περνάω μια δύσκολη περίοδο» μπορεί να περιγράφουν το ίδιο γεγονός. Ανοίγουν όμως πολύ διαφορετικούς δρόμους για το τι θα κάνουμε μετά.
Πώς μας ορίζουν οι ιστορίες που λέμε;
Κάθε μέρα ζούμε αμέτρητα γεγονότα, αλλά θυμόμαστε και διηγούμαστε λίγα. Χωρίς να το καταλαβαίνουμε, κρατάμε εκείνα που ταιριάζουν στην ιστορία που ήδη πιστεύουμε για τον εαυτό μας. Αν η ιστορία λέει «δεν τα καταφέρνω στις σχέσεις», κάθε απόρριψη την επιβεβαιώνει και κάθε στιγμή τρυφερότητας ξεχνιέται γρήγορα.
Οι ιστορίες αυτές δεν γράφονται μόνο από εμάς. Συμμετέχουν η οικογένεια («εσύ ήσουν πάντα το δύσκολο παιδί»), το σχολείο, οι φίλοι, αλλά και οι ευρύτερες προσδοκίες της κοινωνίας για το τι σημαίνει επιτυχία, φύλο ή «κανονική» ζωή. Όταν μια αφήγηση είναι φορτωμένη με κριτική και υποτίμηση, ο άνθρωπος παγιδεύεται πιο εύκολα σε κύκλους που ξαναφέρνουν την ίδια δυσκολία.
«Το πρόβλημα είναι το πρόβλημα»: τι σημαίνει εξωτερίκευση;
Μία από τις γνωστές ιδέες της αφηγηματικής θεραπείας συνοψίζεται στη φράση του Michael White ότι ο άνθρωπος δεν είναι το πρόβλημα, το πρόβλημα είναι το πρόβλημα. Στην πράξη, αντί για «είμαι αγχώδης», η συζήτηση μπορεί να μιλήσει για «το Άγχος» σαν κάτι ξεχωριστό. Πότε εμφανίζεται, τι σας λέει, πώς επηρεάζει τη δουλειά ή τις σχέσεις σας, πότε καταφέρνετε να μην το ακούσετε;
Αυτή η μετατόπιση, που λέγεται εξωτερίκευση, συχνά μειώνει την ντροπή και την ενοχή. Ο άνθρωπος παύει να ταυτίζεται με τη δυσκολία και αποκτά απόσταση για να τη δει. Στις οικογένειες είναι ιδιαίτερα χρήσιμη, γιατί αντί όλοι να στέκονται απέναντι στο «δύσκολο παιδί», μπορούν να σταθούν μαζί απέναντι, για παράδειγμα, στους «Θυμούς» που αναστατώνουν το σπίτι.
Πώς ξαναγράφεται μια ιστορία;
Η θεραπευτική συζήτηση ψάχνει τις εξαιρέσεις, δηλαδή στιγμές όπου το πρόβλημα δεν είχε τον τελευταίο λόγο. Μια φορά που μιλήσατε παρά τον φόβο, μια μέρα που η θλίψη υποχώρησε λίγο, μια σχέση όπου νιώσατε ότι σας βλέπουν. Οι στιγμές αυτές δεν παρουσιάζονται ως αποδείξεις ότι «όλα είναι καλά», αλλά ως νήματα μιας άλλης ιστορίας που αξίζει να ακολουθηθεί.
Ακολουθούν ερωτήσεις όπως: Τι λέει αυτή η στιγμή για όσα έχουν σημασία για εσάς; Ποιος άνθρωπος της ζωής σας δεν θα εκπλαγεί που τα καταφέρατε; Από πού το μάθατε αυτό; Σιγά σιγά, η νέα ιστορία αποκτά βάθος, παρελθόν και ανθρώπους που τη στηρίζουν.
Στην αφηγηματική πρακτική χρησιμοποιούνται μερικές φορές και γράμματα του θεραπευτή, που συνοψίζουν όσα ειπώθηκαν και την ιστορία που αναδύεται. Άλλες φορές καλούνται σημαντικοί άνθρωποι της ζωής σας ως «μάρτυρες» της αλλαγής. Η νέα ιστορία δυναμώνει όταν δεν μένει μόνο μέσα στο γραφείο, αλλά ακούγεται και από άλλους.
Σε αυτή τη διαδικασία, ο θεραπευτής δεν είναι ο ειδικός που ξέρει τη ζωή σας πιο πολύ από εσάς. Μοιάζει περισσότερο με έναν προσεκτικό, περίεργο επισκέπτη μέσα στην ιστορία σας, που κάνει ερωτήσεις και βοηθά να ακουστούν φωνές που είχαν σωπάσει.
Τι δεν είναι η αφηγηματική θεραπεία;
Δεν είναι «θετική σκέψη» ούτε ωραιοποίηση. Τα γεγονότα δεν αλλάζουν και ο πόνος δεν παραμερίζεται, αντίθετα χρειάζεται χώρο για να ακουστεί. Αυτό που μπορεί να αλλάξει είναι το νόημα που δίνουμε στα γεγονότα και η θέση τους στη συνολική ιστορία της ζωής μας. Ούτε είναι μια τεχνική για βιαστικές αλλαγές, αφού μια ιστορία που χτίστηκε σε χρόνια χρειάζεται χρόνο για να εμπλουτιστεί.
Πώς συνδυάζεται με άλλες προσεγγίσεις;
Πολλοί θεραπευτές αξιοποιούν τις ιδέες της αφηγηματικής θεραπείας μέσα σε μια ευρύτερη, συνθετική προσέγγιση. Στη δουλειά του Επαμεινώνδα Λοράνδου, η αφηγηματική ψυχολογία συνδυάζεται με τη συστημική προσέγγιση με θετική εστίαση (Appreciative Inquiry), τη θεωρία του δεσμού και τα ευρήματα των νευροεπιστημών. Κοινός τόπος είναι η εστίαση στις δυνάμεις και στις ικανότητες των ανθρώπων, και όχι μόνο σε όσα δεν πάνε καλά.
Τι μπορείτε να δοκιμάσετε μόνοι σας;
Ένα απλό ξεκίνημα είναι να γράψετε σε ένα χαρτί μια φράση που λέτε συχνά για τον εαυτό σας. Μετά ρωτήστε τον εαυτό σας από πού ήρθε, ποιος άλλος τη λέει, πότε δεν ίσχυσε και τι θα έλεγε για εσάς κάποιος που σας ξέρει και σας εκτιμά. Η άσκηση αυτή δεν αντικαθιστά τη θεραπεία, μπορεί όμως να δείξει ότι η ιστορία σας είναι πιο πλούσια από όσο φαίνεται.
Πότε μπορεί να βοηθήσει;
Η αφηγηματική ματιά μπορεί να είναι χρήσιμη όταν νιώθετε ότι μια ταμπέλα σας ακολουθεί παντού, ή όταν μια οικογένεια έχει κολλήσει ένα μέλος της στον ίδιο ρόλο. Είναι χρήσιμη και μετά από μεγάλες αλλαγές που ζητούν νέο νόημα, όπως μια απώλεια, ένας χωρισμός ή μια επαγγελματική αλλαγή (δείτε και τη σελίδα Μεταβάσεις ζωής & εργασία). Μπορεί να αξιοποιηθεί στην ατομική ψυχοθεραπεία, αλλά και στη θεραπεία οικογένειας.
Ερωτήσεις
Συχνές ερωτήσεις
Σε ποιους απευθύνεται η αφηγηματική θεραπεία;
Οι ιδέες της αφηγηματικής θεραπείας αξιοποιούνται με ενήλικες, εφήβους, παιδιά, ζευγάρια, οικογένειες και ομάδες. Μπορεί να ταιριάζει ιδιαίτερα σε ανθρώπους που νιώθουν ότι μια ταμπέλα ή μια παλιά ιστορία τούς περιορίζει, σε περιόδους μεγάλων αλλαγών, και σε οικογένειες όπου ένα μέλος έχει ταυτιστεί με «το πρόβλημα». Το αν ταιριάζει σε εσάς μπορεί να συζητηθεί στην πρώτη συνάντηση με έναν θεραπευτή.
Είναι η αφηγηματική θεραπεία το ίδιο με τη θετική σκέψη;
Όχι. Η θετική σκέψη συχνά ζητά να αντικαταστήσουμε τις αρνητικές σκέψεις με θετικές. Η αφηγηματική θεραπεία δεν αγνοεί ούτε ωραιοποιεί τις δυσκολίες. Ακούει με προσοχή την ιστορία του προβλήματος και παράλληλα αναζητά εμπειρίες, αξίες και ικανότητες που αυτή η ιστορία έχει αφήσει στην άκρη. Στόχος είναι μια πιο πλούσια και πιο ακριβής ιστορία, όχι απλώς μια πιο ευχάριστη.
Τι σημαίνει εξωτερίκευση του προβλήματος;
Εξωτερίκευση λέγεται ο τρόπος συζήτησης όπου το πρόβλημα αντιμετωπίζεται σαν κάτι ξεχωριστό από τον άνθρωπο. Αντί για «είμαι τεμπέλης», μιλάμε για «την Αναβλητικότητα», πότε έρχεται, τι ζητά και πώς επηρεάζει την καθημερινότητα. Η μετατόπιση αυτή συχνά μειώνει την ντροπή και δίνει απόσταση για να επιλέξει κανείς πώς θα απαντήσει. Στις οικογένειες βοηθά τα μέλη να συνεργαστούν απέναντι στη δυσκολία αντί να κατηγορούν το ένα το άλλο.
Πόσο διαρκεί μια αφηγηματική θεραπεία;
Η διάρκεια διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο και εξαρτάται από το τι φέρνει κάποιος και τι θέλει να αλλάξει. Για κάποιους η δουλειά είναι πιο σύντομη και εστιασμένη, για άλλους συνεχίζεται για μεγαλύτερο διάστημα. Η συχνότητα και η διάρκεια της συνεργασίας συμφωνούνται μαζί με τον θεραπευτή και επανεξετάζονται στην πορεία, ενώ οι αφηγηματικές ιδέες συνδυάζονται συχνά και με άλλες προσεγγίσεις.
Χρειάζεται να μιλήσω για το παρελθόν μου στην αφηγηματική θεραπεία;
Η συζήτηση ξεκινά συνήθως από αυτό που σας απασχολεί σήμερα. Το παρελθόν μπαίνει όταν βοηθά να φανεί από πού ήρθε μια ιστορία ή πού υπάρχουν στιγμές που την αμφισβητούν. Εσείς αποφασίζετε τι θα μοιραστείτε και με ποιον ρυθμό. Η αφηγηματική θεραπεία βλέπει τον άνθρωπο ως τον βασικό γνώστη της ζωής του, οπότε τίποτα δεν «ανασύρεται» χωρίς τη δική του συμμετοχή.
Αν νιώθετε ότι η ιστορία που λέτε για τον εαυτό σας έχει γίνει στενή, μπορείτε να δείτε πώς γίνεται η ατομική ψυχοθεραπεία, όπου αυτή η ιστορία μπορεί να ξαναδιαβαστεί με τον δικό σας ρυθμό.
Το κείμενο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά την προσωπική αξιολόγηση από επαγγελματία ψυχικής υγείας.