Άρθρο
Πένθος στις γιορτές: πώς τις περνάμε μετά από μια απώλεια
Το πένθος στις γιορτές είναι συχνά πιο έντονο από τις άλλες μέρες, γιατί οι γιορτές είναι χτισμένες γύρω από την οικογένεια, τις συνήθειες και τη χαρά, και η απουσία ενός αγαπημένου ανθρώπου φαίνεται παντού. Δεν υπάρχει σωστός ή λάθος τρόπος να περάσει κανείς τις γιορτές μετά την απώλεια αγαπημένου προσώπου. Βοηθά να τις πλησιάσετε με ευελιξία, να αφήσετε χώρο και για τη λύπη και για τη μνήμη, και να προσέξετε πώς τις ζουν τα παιδιά της οικογένειας.
Γιατί το πένθος βαραίνει περισσότερο στις γιορτές;
Τα Χριστούγεννα, το Πάσχα, οι ονομαστικές γιορτές, τα γενέθλια και οι επέτειοι έχουν σταθερές εικόνες: ποιος μαγείρευε, ποιος έκοβε την πίτα, ποιος καθόταν στην άκρη του τραπεζιού. Όταν αυτός ο άνθρωπος λείπει, η απουσία του δεν είναι πια κάτι αφηρημένο, έχει μια συγκεκριμένη θέση που μένει άδεια. Γύρω μας, οι βιτρίνες, η μουσική και οι ευχές για «χαρούμενες γιορτές» μπορεί να κάνουν τη μοναξιά πιο αισθητή. Ιδιαίτερα δύσκολες είναι συνήθως οι «πρώτες» γιορτές, τα πρώτα Χριστούγεννα ή η πρώτη ονομαστική γιορτή χωρίς εκείνον ή εκείνη.
Το πένθος δεν σημαίνει μόνο ότι κάποιος λείπει. Αλλάζει τις ισορροπίες μέσα μας και μέσα στην οικογένεια, και μας περνά από όσα θεωρούσαμε σίγουρα σε μια περίοδο αβεβαιότητας. Οι γιορτές, που στηρίζονται στο «έτσι το κάνουμε πάντα», φέρνουν αυτή την αλλαγή στο προσκήνιο.
Για αυτή την πλευρά της απώλειας μίλησε ο Επαμεινώνδας Λοράνδος σε ημερίδα με θέμα «Αόρατο Πένθος - Πένθος Ταμπού». Η ομιλία του υπάρχει στην ενότητα Ομιλίες.
Να κρατήσουμε τα έθιμα ή να τα αλλάξουμε;
Δεν υπάρχει μία απάντηση. Για κάποιες οικογένειες, τα γνώριμα έθιμα είναι παρηγοριά και τρόπος να νιώσουν κοντά τον άνθρωπο που έφυγε. Για άλλες, το ίδιο τραπέζι στο ίδιο σπίτι είναι αβάσταχτο, και βοηθά μια αλλαγή, όπως η γιορτή σε άλλο σπίτι, ένα πιο ήσυχο πρόγραμμα ή ένα μικρό ταξίδι.
Αυτό που συνήθως βοηθά είναι να το συζητήσετε από πριν με όσους θα είναι μαζί σας και να αποφασίσετε τι κρατάτε, τι αλλάζετε και τι αφήνετε για φέτος. Μια οικογένεια μπορεί να δοκιμάσει κάτι διαφορετικό φέτος και να επιστρέψει στα παλιά αργότερα, ή να φτιάξει σιγά σιγά καινούργιες συνήθειες.
Πολλοί βρίσκουν νόημα σε έναν μικρό, κοινό τρόπο να τιμήσουν τον άνθρωπο που λείπει: ένα κερί στο τραπέζι, μια πρόποση στη μνήμη του, μια φωτογραφία, μια δική του συνταγή που μαγειρεύει όλη η οικογένεια. Όταν ακούγεται το όνομά του μέσα στη γιορτή, συχνά υπάρχει ανακούφιση, γιατί κανείς δεν χρειάζεται να κάνει πως δεν συμβαίνει τίποτα. Κάθε οικογένεια διαλέγει ό,τι ταιριάζει στις δικές της αξίες και πεποιθήσεις.
Πώς βιώνουν τα παιδιά τις γιορτές μετά από μια απώλεια;
Τα παιδιά πενθούν κι αυτά, συχνά όμως με διαφορετικό τρόπο από τους ενήλικες. Μπορεί να κλαίνε τη μια στιγμή και να παίζουν την επόμενη, κάτι που δεν σημαίνει ότι δεν νοιάζονται, αλλά ότι η λύπη τους έρχεται σε κύματα. Μπορεί να χαρούν με τα δώρα και ύστερα να νιώσουν ενοχή, ή να κρύψουν τη στενοχώρια τους για να μη λυπήσουν τους γονείς.
Τα μικρότερα παιδιά μπορεί να μην έχουν καταλάβει ακόμη ότι ο θάνατος είναι μόνιμος και να ρωτούν αν η γιαγιά θα έρθει στο γιορτινό τραπέζι. Οι έφηβοι συχνά καταλαβαίνουν πολλά αλλά μιλούν λίγο, ή στρέφονται στους φίλους τους. Αλλαγές στον ύπνο, θυμός, σωματικά παράπονα όπως ο πονόκοιλος ή η επιστροφή σε συμπεριφορές μικρότερης ηλικίας είναι συχνές αντιδράσεις στο πένθος, ιδιαίτερα σε μέρες με πολλή συγκίνηση.
Πώς βοηθάμε τα παιδιά να περάσουν τις γιορτές;
Τα παιδιά δεν χρειάζονται τέλειες απαντήσεις. Χρειάζονται ενήλικες που είναι διαθέσιμοι, ειλικρινείς και προβλέψιμοι. Μερικά πράγματα που συνήθως βοηθούν:
- να τους μιλάμε με απλά, αληθινά λόγια και να αποφεύγουμε φράσεις όπως «έφυγε ταξίδι» ή «κοιμήθηκε», που μπορεί να τα μπερδέψουν ή να τα φοβίσουν,
- να τους λέμε από πριν πώς θα είναι οι γιορτές φέτος, τι θα μείνει ίδιο και τι θα αλλάξει,
- να τα αφήνουμε να συμμετέχουν σε έναν τρόπο μνήμης, όπως μια ζωγραφιά, ένα στολίδι ή ένα γράμμα για τον άνθρωπο που λείπει,
- να τους λέμε καθαρά ότι επιτρέπεται να χαρούν, να παίξουν και να γελάσουν, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ξέχασαν,
- να κρατάμε όσο γίνεται τις καθημερινές τους συνήθειες, τον ύπνο και τα γεύματα.
Είναι εντάξει τα παιδιά να δουν τους μεγάλους να λυπούνται. Βοηθά όμως να ακούσουν μαζί και ότι οι μεγάλοι είναι εκεί και τα φροντίζουν. Έτσι μαθαίνουν ότι το πένθος δεν είναι κάτι που κρύβεται.
Τι μπορείτε να κάνετε για τον εαυτό σας;
Δώστε στον εαυτό σας την άδεια να μη γιορτάσετε όπως άλλες χρονιές. Μπορείτε να πείτε «φέτος θα έρθω για λίγο», να φύγετε νωρίτερα από ένα τραπέζι ή να αρνηθείτε μια πρόσκληση χωρίς πολλές εξηγήσεις. Πείτε στους γύρω σας τι χρειάζεστε, αν θέλετε να μιλήσετε για τον άνθρωπο που χάσατε ή αν προτιμάτε να μη γίνει κουβέντα.
Φροντίστε τα βασικά, τον ύπνο, το φαγητό, λίγη κίνηση και καθαρό αέρα. Προσέξτε το αλκοόλ, που εύκολα γίνεται τρόπος να «μουδιάσει» ο πόνος αλλά συχνά τον κάνει πιο βαρύ την επόμενη μέρα. Και αφήστε χώρο και για στιγμές χαράς, αν έρθουν, χωρίς ενοχή.
Οι αναμνήσεις για τον άνθρωπο που λείπει δεν χρειάζεται να μπουν στην άκρη για να συνεχιστεί η ζωή. Μπορούν να κρατηθούν με τρυφερότητα και, με τον καιρό, να βρουν μια νέα θέση μέσα στην οικογένεια.
Πότε αξίζει να ζητήσετε βοήθεια;
Οι γιορτές συχνά ξυπνούν τον πόνο, και αυτό από μόνο του δεν σημαίνει ότι κάτι πάει στραβά. Αξίζει όμως να μιλήσετε με έναν επαγγελματία αν η θλίψη δεν μαλακώνει καθόλου με τον καιρό και σας εμποδίζει στην καθημερινότητα, αν νιώθετε εντελώς μόνοι ή αν η οικογένεια δεν μπορεί καθόλου να μιλήσει για την απώλεια. Για τα παιδιά, ένα σημάδι είναι όταν οι αλλαγές στον ύπνο, στο σχολείο ή στη διάθεση συνεχίζονται για καιρό μετά τις γιορτές.
Η ατομική ψυχοθεραπεία δίνει χώρο στο δικό σας πένθος, με τον δικό σας ρυθμό, ενώ οι κοινές συναντήσεις βοηθούν όταν πενθεί όλη η οικογένεια μαζί. Περισσότερα θα βρείτε στη σελίδα Πένθος & απώλεια. Τα παραπάνω είναι ενδεικτικά, και μόνο μια προσωπική αξιολόγηση μπορεί να πει τι χρειάζεται στη δική σας περίπτωση.
Αν βρίσκεστε σε άμεσο κίνδυνο, καλέστε το 112. Αν η απώλεια σάς φέρνει σκέψεις ότι δεν θέλετε να ζείτε, μπορείτε να καλέσετε τη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018 ή τη Γραμμή Ψυχοκοινωνικής Υποστήριξης 10306. Για παιδιά και εφήβους, και για όσους ανησυχούν για ένα παιδί, υπάρχει η Γραμμή SOS 1056.
Ερωτήσεις
Συχνές ερωτήσεις
Είναι φυσιολογικό να μη θέλω να γιορτάσω μετά από μια απώλεια;
Ναι, είναι πολύ συνηθισμένο. Μετά τον θάνατο ενός αγαπημένου ανθρώπου, η γιορτινή ατμόσφαιρα μπορεί να μοιάζει ξένη ή και να πληγώνει. Δεν είστε υποχρεωμένοι να γιορτάσετε όπως άλλες χρονιές, ούτε να εξηγήσετε σε όλους γιατί. Μπορείτε να διαλέξετε μια πιο ήσυχη εκδοχή της γιορτής ή να κρατήσετε μόνο ό,τι σας κάνει να νιώθετε κοντά στον άνθρωπο που χάσατε.
Τι λέμε σε ένα μικρό παιδί που ρωτά γιατί ο παππούς δεν θα είναι στο τραπέζι;
Βοηθά μια απλή, ειλικρινής απάντηση, όπως «ο παππούς πέθανε και δεν μπορεί να ξανάρθει, και μας λείπει πολύ». Τα μικρά παιδιά συχνά ξαναρωτούν το ίδιο πράγμα, γιατί έτσι καταλαβαίνουν σιγά σιγά. Μπορείτε να απαντάτε ήρεμα κάθε φορά και να προτείνετε έναν τρόπο να τον θυμηθείτε μαζί, όπως μια φωτογραφία ή μια ζωγραφιά για το γιορτινό τραπέζι.
Είναι λάθος να χαρώ τις γιορτές ενώ πενθώ;
Όχι. Η χαρά και η λύπη συνυπάρχουν συχνά στο πένθος, και μια στιγμή γέλιου δεν σημαίνει ότι ξεχάσατε ή ότι αγαπήσατε λιγότερο. Πολλοί άνθρωποι νιώθουν ενοχή όταν περνούν ευχάριστα, σαν να προδίδουν τον άνθρωπο που έφυγε. Οι στιγμές χαράς όμως είναι μέρος της ζωής που συνεχίζεται και συχνά δίνουν δύναμη για να αντέξει κανείς τις πιο δύσκολες.
Πώς μπορώ να στηρίξω κάποιον που πενθεί στις γιορτές;
Το πιο απλό είναι συχνά και το πιο χρήσιμο: να του πείτε ότι τον σκέφτεστε, να αναφέρετε το όνομα του ανθρώπου που χάθηκε και να ρωτήσετε τι θα τον βοηθούσε. Μια πρόσκληση χωρίς πίεση, μια πρόταση για βόλτα ή μια βοήθεια στις δουλειές της γιορτής μπορεί να μετρήσει πολύ. Αποφύγετε φράσεις όπως «πρέπει να είσαι δυνατός» και αφήστε του χώρο να είναι λυπημένος.
Γιατί οι μέρες πριν από μια γιορτή είναι πιο δύσκολες από την ίδια τη γιορτή;
Η αναμονή συχνά φορτώνει περισσότερο από το ίδιο το γεγονός, γιατί το μυαλό φαντάζεται από πριν την άδεια θέση, τις ερωτήσεις και τις συγκινήσεις. Πολλοί άνθρωποι διαπιστώνουν ότι η ίδια η μέρα κύλησε πιο ήπια από όσο φοβούνταν. Βοηθά να έχετε ένα απλό σχέδιο για τη μέρα και μια «έξοδο», όπως τη δυνατότητα να φύγετε νωρίτερα αν το χρειαστείτε.
Αν η απώλεια βαραίνει όλη την οικογένεια αυτές τις μέρες, μπορείτε να δείτε πώς γίνεται η θεραπεία οικογένειας και να επικοινωνήσετε όταν νιώσετε έτοιμοι.
Το κείμενο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά την προσωπική αξιολόγηση από επαγγελματία ψυχικής υγείας.