Άρθρο
Τι είναι η συστημική ψυχοθεραπεία;
Η συστημική ψυχοθεραπεία είναι μια προσέγγιση που βλέπει τον άνθρωπο μέσα στις σχέσεις του, στην οικογένεια, στο ζευγάρι, στη δουλειά και στην κοινότητα όπου ζει. Δεν ρωτά μόνο «τι συμβαίνει σε αυτόν τον άνθρωπο;», αλλά και «τι συμβαίνει ανάμεσα στους ανθρώπους και κρατά τη δυσκολία ζωντανή;». Μπορεί να γίνει με ένα άτομο, με ένα ζευγάρι ή με μια οικογένεια.
Τι σημαίνει ότι το πρόβλημα «ανήκει» στις σχέσεις;
Στη συστημική σκέψη, οι άνθρωποι που ζουν μαζί ή είναι συναισθηματικά δεμένοι επηρεάζουν συνεχώς ο ένας τον άλλον. Η συμπεριφορά του καθενός είναι ταυτόχρονα αιτία και αποτέλεσμα της συμπεριφοράς των άλλων. Έτσι δημιουργούνται κύκλοι που επαναλαμβάνονται, συχνά χωρίς να το καταλαβαίνει κανείς.
Ένα γνώριμο μοτίβο: ένας γονιός ανησυχεί για το έφηβο παιδί του και ρωτά συνέχεια πού πηγαίνει και με ποιον. Ο έφηβος νιώθει ότι πνίγεται και κλείνεται περισσότερο, οπότε ο γονιός ανησυχεί ακόμη πιο πολύ. Κανείς δεν είναι «ο κακός» της ιστορίας, και οι δύο κάνουν ό,τι μπορούν, αλλά ο κύκλος που δημιουργούν τους απομακρύνει.
Συχνά ένα μέλος της οικογένειας «σηκώνει» τη δυσκολία για λογαριασμό όλων. Η συστημική ψυχοθεραπεία δεν ψάχνει ποιος φταίει. Ψάχνει τι χρειάζεται να αλλάξει στον τρόπο που οι άνθρωποι σχετίζονται, ώστε να βρει χώρο να αλλάξει και η ίδια η δυσκολία. Αυτό δεν σημαίνει ότι χάνεται η προσωπική ευθύνη, αφού ο καθένας έχει τη δική του συμβολή στον κύκλο και τη δική του δυνατότητα να κάνει κάτι διαφορετικά.
Από πού προέρχεται η συστημική σκέψη;
Η συστημική προσέγγιση αναπτύχθηκε από τα μέσα του 20ού αιώνα, με αφετηρία τη θεωρία των συστημάτων και την κυβερνητική. Ερευνητές όπως ο ανθρωπολόγος Gregory Bateson και οι πρώτοι θεραπευτές οικογένειας στις ΗΠΑ και στην Ευρώπη άρχισαν να μελετούν την επικοινωνία μέσα στις οικογένειες, και όχι μόνο τον ψυχισμό του κάθε ατόμου χωριστά.
Με τα χρόνια η προσέγγιση εξελίχθηκε. Πολλοί συστημικοί ψυχοθεραπευτές σήμερα αξιοποιούν και ιδέες από την αφηγηματική θεραπεία, τη θεωρία του δεσμού και τις νευροεπιστήμες. Μια κατεύθυνση είναι η συστημική προσέγγιση με θετική εστίαση (Appreciative Inquiry), που ξεκινά από ό,τι ήδη λειτουργεί στους ανθρώπους και στις σχέσεις τους και αναζητά τρόπους να ενισχυθεί.
Πώς μοιάζει μια συστημική συνεδρία;
Η συνεδρία είναι μια συζήτηση όπου ο θεραπευτής ρωτά όχι μόνο για το πρόβλημα, αλλά και για τις σχέσεις γύρω του. Δεν μπαίνει στη θέση εκείνου που ξέρει από πριν τη λύση. Λειτουργεί περισσότερο ως συνομιλητής, που βοηθά τους ανθρώπους να δουν την κατάσταση από άλλες οπτικές και να συνδεθούν με ικανότητες που ήδη έχουν.
Ποιες τεχνικές χρησιμοποιεί;
Οι τεχνικές της συστημικής ψυχοθεραπείας είναι κυρίως τρόποι να γίνονται ερωτήσεις που φέρνουν στο φως τα μοτίβα ανάμεσα στους ανθρώπους. Οι λεγόμενες «κυκλικές ερωτήσεις» βοηθούν να φανούν οι συνδέσεις, για παράδειγμα «ποιος ανησυχεί περισσότερο όταν συμβαίνει αυτό;» ή «τι κάνει ο καθένας λίγο πριν ξεσπάσει ο καβγάς;». Συχνά οι απαντήσεις ξαφνιάζουν και τους ίδιους τους ανθρώπους που τις δίνουν.
Προσοχή δίνεται και στις ιστορίες που λέει μια οικογένεια για τον εαυτό της, όπως «εμείς δεν μιλάμε για τα συναισθήματα» ή «αυτό το παιδί ήταν πάντα δύσκολο». Τέτοιες ιστορίες μπορούν να ξαναειπωθούν με τρόπο που αφήνει περισσότερο χώρο για αλλαγή.
Χρήσιμο εργαλείο είναι και το γενεόγραμμα, ένα «οικογενειακό δέντρο» που δείχνει όχι μόνο ποιος είναι ποιος, αλλά και δεσμούς, απώλειες, μεταβάσεις και μοτίβα που περνούν από γενιά σε γενιά.
Πρέπει να έρθει όλη η οικογένεια;
Όχι απαραίτητα. Η συστημική ψυχοθεραπεία μπορεί να γίνει και ατομικά, γιατί αυτό που την ορίζει είναι ο τρόπος σκέψης και όχι ο αριθμός των ανθρώπων στο δωμάτιο. Σε μια ατομική ψυχοθεραπεία με συστημικό προσανατολισμό, ο άνθρωπος εξερευνά πώς οι σχέσεις του επηρεάζουν όσα ζει και πώς μπορεί να αλλάξει τη δική του θέση μέσα σε αυτές.
Ποιος έρχεται στις συνεδρίες αποφασίζεται μαζί και μπορεί να αλλάζει στην πορεία. Κάποιες φορές έρχεται όλη η οικογένεια, άλλες φορές οι γονείς μόνοι τους ή ένας γονιός με το παιδί του. Όταν η δυσκολία αφορά κυρίως τη σχέση δύο συντρόφων, η συστημική οπτική αξιοποιείται στη θεραπεία ζεύγους.
Σε ποιες δυσκολίες μπορεί να βοηθήσει;
Η συστημική ψυχοθεραπεία ταιριάζει ιδιαίτερα όταν μια δυσκολία αγγίζει τις σχέσεις ή όταν μια οικογένεια περνά μια αλλαγή. Ενδεικτικά:
- συγκρούσεις και εντάσεις στην οικογένεια ή στο ζευγάρι,
- δυσκολίες στη σχέση γονιών και εφήβων,
- μεταβάσεις, όπως η γέννηση ενός παιδιού, ένας χωρισμός ή η στιγμή που τα παιδιά φεύγουν από το σπίτι,
- πένθος και απώλεια που αγγίζουν όλη την οικογένεια,
- εξαρτήσεις που επιβαρύνουν και τους οικείους,
- θέματα αναδοχής και υιοθεσίας.
Στόχος δεν είναι να «διορθωθεί» ένα μέλος, αλλά να βρει η οικογένεια ή το ζευγάρι νέους τρόπους να επικοινωνεί και να στηρίζεται. Η συστημική σκέψη δίνει επίσης βάρος στις φάσεις της ζωής μιας οικογένειας. Πολλές δυσκολίες εμφανίζονται ακριβώς στα περάσματα, όταν οι παλιοί ρόλοι δεν ταιριάζουν πια και οι νέοι δεν έχουν ακόμη βρεθεί.
Τι μπορείτε να παρατηρήσετε από σήμερα;
Δοκιμάστε να αλλάξετε την ερώτηση από «ποιος φταίει;» σε «τι συμβαίνει ανάμεσά μας;». Παρατηρήστε τι γίνεται λίγο πριν από μια ένταση και τι γίνεται αμέσως μετά: ποιος επιμένει, ποιος αποσύρεται, ποιος προσπαθεί να τα «μαζέψει». Συχνά, και μόνο το να δείτε τον κύκλο μπορεί να τον κάνει λίγο πιο χαλαρό.
Θυμηθείτε και τις στιγμές που τα πράγματα πήγαν καλά. Τι ήταν διαφορετικό τότε; Αυτές οι εξαιρέσεις δείχνουν δυνάμεις που η οικογένεια ή το ζευγάρι ήδη έχει.
Πότε αξίζει να ζητήσετε βοήθεια;
Όταν οι ίδιες εντάσεις επαναλαμβάνονται παρά τις προσπάθειές σας, όταν ένα μέλος της οικογένειας δυσκολεύεται και οι υπόλοιποι νιώθουν αμήχανοι ή κουρασμένοι, ή όταν μια μεγάλη αλλαγή φέρνει αναστάτωση, μια συστημική ματιά μπορεί να ανοίξει νέους δρόμους. Αν οι δυσκολίες αφορούν τη σχέση με ένα έφηβο παιδί, δείτε και τη σελίδα Έφηβοι & γονείς.
Ερωτήσεις
Συχνές ερωτήσεις
Τι κάνει ένας συστημικός ψυχοθεραπευτής;
Ο συστημικός ψυχοθεραπευτής βλέπει μια δυσκολία μέσα στις σχέσεις όπου εμφανίζεται, και όχι μόνο μέσα στο άτομο. Δουλεύει με έναν άνθρωπο, με ένα ζευγάρι ή με μια οικογένεια, κάνει ερωτήσεις που φωτίζουν τα μοτίβα επικοινωνίας και βοηθά να βρεθούν νέοι τρόποι να σχετίζονται οι άνθρωποι μεταξύ τους. Δεν παίρνει το μέρος κανενός και δεν ψάχνει ποιος φταίει. Οι συστημικοί ψυχοθεραπευτές έχουν πολυετή εκπαίδευση στη συστημική ψυχοθεραπεία και στη θεραπεία οικογένειας, που περιλαμβάνει συνήθως και εποπτευόμενη θεραπευτική πρακτική.
Σε τι διαφέρει η συστημική ψυχοθεραπεία από άλλες προσεγγίσεις;
Πολλές προσεγγίσεις εστιάζουν κυρίως στον εσωτερικό κόσμο του ατόμου, δηλαδή στις σκέψεις, στα συναισθήματα και στην προσωπική του ιστορία. Η συστημική ψυχοθεραπεία κοιτάζει επιπλέον τις σχέσεις και τα μοτίβα επικοινωνίας μέσα στα οποία ζει ο άνθρωπος. Αυτό δεν την κάνει ανώτερη ή κατώτερη από άλλες προσεγγίσεις, απλώς διαφορετική. Πολλοί θεραπευτές συνδυάζουν στοιχεία από περισσότερες από μία σχολές.
Τι γίνεται αν κάποιο μέλος της οικογένειας δεν θέλει να έρθει;
Η αλλαγή μπορεί να ξεκινήσει από όποιον έρχεται. Επειδή τα μέλη μιας οικογένειας επηρεάζουν το ένα το άλλο, όταν ένας άνθρωπος αλλάζει τον τρόπο που αντιδρά μέσα σε έναν κύκλο, συχνά αλλάζει κάτι και στις αντιδράσεις των υπολοίπων. Κανείς δεν πιέζεται να συμμετέχει. Μερικές φορές, όποιος στην αρχή αρνείται, ζητά αργότερα να έρθει ο ίδιος, όταν νιώσει ότι δεν θα κατηγορηθεί.
Είναι κατάλληλη η συστημική θεραπεία όταν δυσκολεύεται ένα παιδί;
Ναι, και συχνά είναι από τις πρώτες επιλογές που εξετάζονται. Όταν ένα παιδί ή ένας έφηβος δυσκολεύεται, η συστημική ματιά δεν το βλέπει ως «το πρόβλημα» της οικογένειας. Δουλεύει μαζί με τους γονείς, που είναι οι πιο σημαντικοί σύμμαχοι του παιδιού, και κοιτάζει τι χρειάζεται να αλλάξει στις σχέσεις και στην καθημερινότητα. Ανάλογα με την ηλικία, το παιδί συμμετέχει σε όλες ή σε κάποιες συναντήσεις.
Τι σημαίνει «θετική εστίαση» στη συστημική θεραπεία;
Σημαίνει ότι η δουλειά δεν ξεκινά μόνο από το τι πάει στραβά, αλλά και από το τι ήδη λειτουργεί. Ο θεραπευτής ρωτά για στιγμές που οι άνθρωποι τα κατάφεραν, για αξίες, ελπίδες και ικανότητες που υπάρχουν στην οικογένεια ή στο ζευγάρι. Οι δυσκολίες δεν παραβλέπονται. Αντιμετωπίζονται όμως πατώντας σε αυτές τις δυνάμεις, γιατί έτσι οι άνθρωποι νιώθουν πιο ικανοί να αλλάξουν.
Αν θέλετε να δείτε πώς εφαρμόζεται η συστημική ματιά στις σχέσεις της δικής σας οικογένειας, μπορείτε να διαβάσετε για τη θεραπεία οικογένειας και να επικοινωνήσετε όποτε το θελήσετε.
Το κείμενο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά την προσωπική αξιολόγηση από επαγγελματία ψυχικής υγείας.