Άρθρο
Έφηβοι και οθόνες: πότε η χρήση γίνεται πρόβλημα;
Η χρήση οθονών από έναν έφηβο γίνεται πρόβλημα όχι τόσο όταν ξεπερνά έναν αριθμό ωρών, όσο όταν αρχίζει να παίρνει τη θέση άλλων αναγκών του: του ύπνου, του σχολείου, των φίλων εκτός οθόνης, της οικογένειας. Ένα δεύτερο κριτήριο είναι ο έλεγχος. Όταν ο έφηβος δυσκολεύεται να σταματήσει, ακόμα κι όταν το θέλει ή όταν βλέπει τις συνέπειες, αξίζει να δοθεί περισσότερη προσοχή.
Γιατί οι οθόνες τραβούν τόσο πολύ τους εφήβους;
Στην εφηβεία οι φίλοι, το «ανήκειν» και η εικόνα του εαυτού αποκτούν τεράστια σημασία. Το κινητό είναι σήμερα ο βασικός χώρος όπου συμβαίνουν όλα αυτά: εκεί κανονίζονται οι έξοδοι, εκεί γίνονται τα αστεία της παρέας, εκεί φαίνεται ποιος ανήκει πού. Για πολλούς εφήβους, το να μείνουν εκτός σημαίνει να μείνουν εκτός παρέας.
Παράλληλα, οι εφαρμογές και τα παιχνίδια είναι σχεδιασμένα για να κρατούν την προσοχή, με ειδοποιήσεις, ατελείωτη ροή περιεχομένου, ανταμοιβές και επίπεδα που «ξεκλειδώνουν». Ο εγκέφαλος του εφήβου, που ωριμάζει ακόμα, είναι ιδιαίτερα ευαίσθητος στην ανταμοιβή και στην αποδοχή από τους συνομηλίκους. Δεν πρόκειται λοιπόν για έλλειψη θέλησης, αλλά για μια πραγματική έλξη που χρειάζεται βοήθεια για να ρυθμιστεί.
Κινητό, gaming, social media: είναι όλα το ίδιο;
Όχι ακριβώς. Το gaming συχνά προσφέρει αίσθηση επίτευξης, ομάδα και φίλους, ιδιαίτερα σε παιδιά που δυσκολεύονται αλλού, μπορεί όμως να απορροφήσει ώρες ύπνου, ενώ οι αγορές μέσα στα παιχνίδια και τα «κουτιά με τυχαία δώρα» (loot boxes) θυμίζουν μηχανισμούς τζόγου. Τα social media φέρνουν σύγκριση, ανησυχία για την εικόνα και τον φόβο ότι χάνεις κάτι, και εκεί μπορεί να συμβεί ο διαδικτυακός εκφοβισμός. Τα σύντομα βίντεο αλλάζουν συνεχώς ερέθισμα και κάνουν δύσκολο το «σταματάω εδώ».
Υπάρχει εθισμός στο διαδίκτυο και στο κινητό;
Οι εκφράσεις «εθισμός στο διαδίκτυο» και «εθισμός στο κινητό» χρησιμοποιούνται συχνά στην καθημερινή γλώσσα, δεν αποτελούν όμως ξεχωριστές επίσημες διαγνώσεις. Στη διεθνή ταξινόμηση ICD-11 του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας υπάρχει η «διαταραχή παιχνιδιού» (gaming disorder), που αφορά τα ηλεκτρονικά παιχνίδια. Η διάγνωση αυτή δεν ταυτίζεται με το «παίζει πολύ». Αφορά ένα επίμονο μοτίβο που μπαίνει πάνω από όλα τα άλλα και δυσκολεύει σοβαρά τη ζωή του νέου, και μπορεί να την κάνει μόνο ένας ειδικός ψυχικής υγείας ύστερα από αξιολόγηση. Στην πράξη, πιο χρήσιμο από την ετικέτα είναι να δείτε αν ο έφηβος μπορεί να ελέγξει τη χρήση και τι αφήνει στην άκρη για χάρη της.
Ποια σημάδια αξίζει να προσέξετε;
Τα παρακάτω είναι ενδεικτικά. Ένα μόνο από αυτά δεν σημαίνει απαραίτητα πρόβλημα, και μόνο μια προσωπική αξιολόγηση μπορεί να πει τι συμβαίνει:
- ο ύπνος μετακινείται σταθερά αργά τη νύχτα και το πρωί το ξύπνημα γίνεται μάχη
- πέφτει η επίδοση στο σχολείο ή αυξάνονται οι απουσίες
- εγκαταλείπονται δραστηριότητες και φίλοι που άρεσαν πριν
- η διακοπή της χρήσης φέρνει έντονο θυμό ή άγχος
- ο χρόνος ή τα χρήματα που ξοδεύονται κρύβονται
- η οθόνη έχει γίνει ο μόνος τρόπος για να ηρεμήσει ή να ξεφύγει
Συχνά η οθόνη δεν είναι η αιτία αλλά το καταφύγιο. Πίσω από την υπερβολική χρήση μπορεί να βρίσκεται άγχος, θλίψη, μοναξιά, εκφοβισμός στο σχολείο ή ένταση στο σπίτι. Η συστημική ματιά ρωτά τι «κάνει» η οθόνη για τον έφηβο και για την οικογένεια: τι τον βοηθά να αντέξει, από τι τον προστατεύει, ποια κουβέντα αποφεύγεται.
Πώς μιλάμε χωρίς να γίνει πόλεμος;
Η κουβέντα πάει πιο εύκολα όταν ξεκινά από ενδιαφέρον και όχι από κατηγορία. Ρωτήστε τι παίζει, με ποιους, τι του αρέσει σε αυτό, και καθίστε δίπλα του να δείτε ένα παιχνίδι ή ένα βίντεο. Όταν ο έφηβος νιώσει ότι ο κόσμος του δεν υποτιμάται, είναι πιο πιθανό να ακούσει και τη δική σας ανησυχία.
Τα όρια λειτουργούν συνήθως πιο ομαλά όταν συμφωνούνται μαζί και δεν επιβάλλονται απότομα. Μπορείτε να ορίσετε κανόνες που ισχύουν για όλη την οικογένεια, και για τους γονείς: χωρίς κινητά στο τραπέζι, φόρτιση των συσκευών έξω από το υπνοδωμάτιο τη νύχτα, ώρες για διάβασμα. Η αφαίρεση του κινητού τη στιγμή του θυμού, ως τιμωρία, συχνά οδηγεί σε κρυφή χρήση και κόβει την επικοινωνία. Οι αλλαγές γίνονται σταδιακά και επανεξετάζονται μαζί.
Ένα ακόμα μήνυμα έχει μεγάλη σημασία. Ο έφηβος χρειάζεται να ξέρει ότι, αν κάτι άσχημο του συμβεί στο διαδίκτυο, όπως εκφοβισμός, πίεση για φωτογραφίες ή εκβιασμός, μπορεί να έρθει σε εσάς χωρίς να τιμωρηθεί. Αυτή η σιγουριά προστατεύει εξίσου με τα τεχνικά εργαλεία γονικού ελέγχου.
Τι μπορείτε να κάνετε ως γονείς;
Οι έφηβοι μαθαίνουν περισσότερο από αυτό που βλέπουν παρά από αυτό που ακούν. Αν οι ενήλικες του σπιτιού είναι διαρκώς στο κινητό, ο κανόνας για τον έφηβο θα ακούγεται άδικος. Βοηθά επίσης να υπάρχουν εναλλακτικές με πραγματικό ενδιαφέρον για εκείνον, όπως αθλητισμός, μουσική, ομάδες, χρόνος με φίλους από κοντά και κοινές δραστηριότητες της οικογένειας. Και να θυμάστε ότι οι οθόνες έχουν και καλές πλευρές: δημιουργία, μάθηση, φιλίες.
Συχνά οι δύο γονείς δεν συμφωνούν μεταξύ τους. Ο ένας θέλει αυστηρά όρια, ο άλλος θεωρεί ότι «έτσι είναι όλα τα παιδιά σήμερα», και η οθόνη γίνεται το πεδίο της δικής τους διαφωνίας, με τον έφηβο στη μέση. Βοηθά οι γονείς να συζητήσουν πρώτα μεταξύ τους, χωρίς τον έφηβο, ώστε μετά να μιλούν με μία φωνή.
Πότε να ζητήσετε βοήθεια;
Μια συζήτηση με επαγγελματία μπορεί να βοηθήσει όταν κάθε κουβέντα για την οθόνη καταλήγει σε σύγκρουση, όταν τα σημάδια επιμένουν για εβδομάδες, ή όταν υποψιάζεστε ότι πίσω από την οθόνη υπάρχει κάτι που δεν λέγεται. Η δουλειά μπορεί να γίνει με τον έφηβο, με τους γονείς ή με όλη την οικογένεια, και συχνά ξεκινά από τους γονείς, όταν ο έφηβος δεν θέλει ακόμα να έρθει.
Ο Επαμεινώνδας Λοράνδος εργάζεται από το 1995 στον χώρο της ψυχικής υγείας, των εξαρτήσεων και της προστασίας παιδιού και οικογένειας, και στο ΚΕΘΕΑ «Πλεύση» ήταν υπεύθυνος της Μονάδας Εφήβων και των Οικογενειών τους. Περισσότερα θα βρείτε στη σελίδα Έφηβοι & γονείς, καθώς και στις υπηρεσίες Εξαρτήσεις & εθισμοί και Θεραπεία οικογένειας.
Αν βρίσκεστε σε άμεσο κίνδυνο: καλέστε το 112. Για παιδιά και εφήβους που κινδυνεύουν, και για γονείς που ανησυχούν, υπάρχει η γραμμή 1056. Αν υπάρχουν σκέψεις αυτοκτονίας, μπορείτε να καλέσετε τη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018. Για συναισθηματική στήριξη υπάρχει η Γραμμή Ψυχοκοινωνικής Υποστήριξης 10306.
Ερωτήσεις
Συχνές ερωτήσεις
Πόσες ώρες οθόνης την ημέρα είναι φυσιολογικές για έναν έφηβο;
Δεν υπάρχει ένας αριθμός ωρών που να ισχύει για όλους τους εφήβους. Δύο ώρες κύλισης χωρίς σκοπό μέσα στη νύχτα μπορεί να επιβαρύνουν περισσότερο από τρεις ώρες παιχνιδιού με φίλους το απόγευμα. Πιο χρήσιμο από το ρολόι είναι να δείτε τι παραμερίζει η οθόνη: αν ο έφηβος κοιμάται αρκετά, ανταποκρίνεται στο σχολείο, έχει φίλους από κοντά και συμμετέχει στη ζωή της οικογένειας.
Έφηβοι και social media: πότε χρειάζεται να ανησυχήσω;
Για πολλούς εφήβους τα social media είναι βασικός τόπος επαφής με τους φίλους τους, και η χρήση τους από μόνη της δεν είναι λόγος ανησυχίας. Αξίζει να δώσετε περισσότερη προσοχή όταν η διάθεση του εφήβου κρέμεται από τα likes και τα σχόλια, όταν συγκρίνει συνεχώς την εμφάνιση ή τη ζωή του με άλλους, όταν κρύβει τι του συμβαίνει στο διαδίκτυο ή όταν η χρήση παίρνει τη θέση του ύπνου. Τα σημάδια αυτά είναι ενδεικτικά, και μια ήρεμη κουβέντα βοηθά συνήθως περισσότερο από την απαγόρευση.
Βοηθά να πάρω το κινητό από τον έφηβο ως τιμωρία;
Η απότομη αφαίρεση του κινητού στη στιγμή του θυμού σπάνια αλλάζει κάτι ουσιαστικά. Συχνά φέρνει περισσότερη σύγκρουση, κρυφή χρήση και την αίσθηση στον έφηβο ότι δεν μπορεί να σας εμπιστευτεί όταν κάτι πάει στραβά. Τα όρια λειτουργούν συνήθως πιο ομαλά όταν έχουν συζητηθεί από πριν, ισχύουν για όλη την οικογένεια και έχουν σαφείς, προβλέψιμες συνέπειες, που εφαρμόζονται με ηρεμία.
Τι κάνω αν ο έφηβος δέχεται εκφοβισμό στο διαδίκτυο;
Πρώτα ακούστε με ηρεμία και πείτε του ότι έκανε σωστά που σας το είπε, χωρίς να τον κατηγορήσετε ή να του κόψετε την πρόσβαση. Κρατήστε αποδείξεις, όπως στιγμιότυπα οθόνης, μπλοκάρετε και αναφέρετε τους λογαριασμούς στην πλατφόρμα, και ενημερώστε το σχολείο αν εμπλέκονται συμμαθητές. Αν υπάρχουν απειλές ή εκβιασμός, απευθυνθείτε στις αρχές. Καθοδήγηση μπορείτε να ζητήσετε και από τη γραμμή 1056 για παιδιά και εφήβους.
Πώς πείθω τον έφηβο να έρθει σε ψυχοθεραπευτή;
Συχνά οι έφηβοι αρνούνται στην αρχή, γιατί φοβούνται ότι θα κατηγορηθούν ή ότι θα «διορθωθούν». Βοηθά να πείτε ειλικρινά τι σας ανησυχεί και ότι η συνάντηση αφορά όλη την οικογένεια, όχι μόνο το παιδί. Μπορείτε επίσης να ξεκινήσετε εσείς, οι γονείς, με λίγες συναντήσεις συμβουλευτικής. Πολλές φορές, όταν αλλάζει ο τρόπος που μιλά η οικογένεια, ο έφηβος δείχνει μεγαλύτερη διάθεση να συμμετάσχει.
Αν η οθόνη έχει γίνει αφορμή για συνεχείς εντάσεις στο σπίτι, στη σελίδα Έφηβοι & γονείς θα δείτε πώς μπορεί να γίνει μια πρώτη συνάντηση, με τον έφηβο ή μόνο με τους γονείς.
Το κείμενο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά την προσωπική αξιολόγηση από επαγγελματία ψυχικής υγείας.