Άρθρο
Πώς μιλάμε στους εφήβους για τη σεξουαλικότητα
Η σεξουαλική διαπαιδαγώγηση των εφήβων είναι μια συνεχής, ήρεμη κουβέντα ανάμεσα σε γονείς και παιδιά για το σώμα, τις σχέσεις, τη συναίνεση, την προστασία και τις αξίες, και όχι μια μεγάλη συζήτηση που γίνεται μία φορά και τελειώνει. Οι έφηβοι ανοίγονται πιο εύκολα όταν δεν φοβούνται ότι θα κριθούν ή ότι θα ντραπούν, γι' αυτό η ακρόαση έρχεται πριν από τις συμβουλές. Δεν χρειάζεται οι γονείς να είναι ειδικοί, χρειάζεται να είναι διαθέσιμοι.
Γιατί χρειάζεται η κουβέντα στο σπίτι;
Οι σημερινοί έφηβοι συναντούν μηνύματα για το σεξ νωρίς και συχνά, από τα social media, τις σειρές, τα βίντεο και τις παρέες τους. Πολλά από αυτά είναι αποσπασματικά ή παραπλανητικά, και δείχνουν το σεξ χωρίς σχέση, χωρίς συναίνεση και χωρίς φροντίδα. Η σιωπή των γονιών δεν κρατά τους εφήβους μακριά από το θέμα, απλώς τους αφήνει μόνους με όσα βλέπουν.
Η κουβέντα στο σπίτι δίνει στον έφηβο κάτι που δεν βρίσκει στην οθόνη: έναν ενήλικα που τον ξέρει, που μπορεί να βάλει την πληροφορία σε πλαίσιο και να του πει ότι οι απορίες του είναι φυσιολογικές. Δεν χρειάζεται να έχετε όλες τις απαντήσεις. Το «δεν ξέρω, ας το ψάξουμε μαζί» είναι κι αυτό μια καλή απάντηση.
Πώς ανοίγουμε την κουβέντα χωρίς αμηχανία;
Η αμηχανία είναι αναμενόμενη, και από τις δύο πλευρές. Μπορείτε να την πείτε ανοιχτά, για παράδειγμα «δεν είναι εύκολο για μένα να το συζητήσω, αλλά θέλω να ξέρεις ότι μπορούμε», κάτι που συχνά χαλαρώνει και τον έφηβο. Βοηθούν οι μικρές, καθημερινές αφορμές: μια σκηνή σε μια σειρά, μια είδηση, μια ερώτηση ενός μικρότερου αδερφού. Οι κουβέντες στο αυτοκίνητο ή σε μια βόλτα, όπου δεν χρειάζεται να κοιτάζεστε στα μάτια, είναι συχνά πιο εύκολες από μια επίσημη συζήτηση στο τραπέζι.
Ξεκινήστε με ερωτήσεις και όχι με διάλεξη: τι λέγεται στην παρέα, τι σκέφτεται ο ίδιος ή η ίδια, τι το μπερδεύει. Αποφύγετε την ανάκριση για τα προσωπικά του και σεβαστείτε τις στιγμές που δεν θέλει να μιλήσει. Μια πόρτα που μένει ανοιχτή μετράει περισσότερο από μια συζήτηση που εξαντλεί το θέμα.
Ποια θέματα αξίζει να καλύψουμε;
Η σεξουαλική διαπαιδαγώγηση δεν είναι μόνο βιολογία. Ενδεικτικά, με τον καιρό αξίζει να μιλήσετε για:
- τις αλλαγές του σώματος και τη σχέση με την εικόνα του εαυτού
- τα συναισθήματα, τον έρωτα, τις πρώτες σχέσεις και την απόρριψη
- τη συναίνεση: ότι το «ναι» δίνεται ελεύθερα, μπορεί να αλλάξει, και ότι η σιωπή ή η πίεση δεν είναι «ναι»
- την προστασία από ανεπιθύμητη εγκυμοσύνη και σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα, για την οποία μπορεί να βοηθήσει και ένας γιατρός που εμπιστεύεται ο έφηβος
- την ψηφιακή ζωή: τις προσωπικές φωτογραφίες, την πίεση να σταλούν, και την εικόνα του σεξ που δίνει η πορνογραφία
- τον σεξουαλικό προσανατολισμό και την ταυτότητα φύλου, με σεβασμό για κάθε έφηβο
Πώς μιλάμε για αξίες χωρίς να φορτώνουμε ενοχές;
Ο αναστοχασμός πάνω στις αξίες είναι βασικός πυλώνας της σεξουαλικότητας. Πριν μιλήσουν στο παιδί, βοηθά οι γονείς να σκεφτούν οι ίδιοι τι πιστεύουν για τις σχέσεις, τον σεβασμό και την οικειότητα, αλλά και τι έμαθαν στη δική τους εφηβεία, συχνά μέσα από σιωπή ή φόβο. Έτσι μπορούν να ξεχωρίσουν τι θέλουν να μεταδώσουν και τι απλώς επαναλαμβάνουν.
Οι αξίες περνούν πιο εύκολα όταν τις μοιραζόμαστε ως δική μας άποψη, εξηγώντας το γιατί, και όχι ως απαγορεύσεις που συνοδεύονται από ντροπή. Ένας έφηβος που νιώθει ότι η γνώμη του ακούγεται μπορεί να διαφωνήσει, αλλά συνήθως κρατά την κουβέντα ανοιχτή. Ένας έφηβος που νιώθει ενοχή συχνά απλώς σταματά να μιλά. Ο στόχος είναι να αποκτήσει δικά του κριτήρια, με ενσυναίσθηση για τον εαυτό του και για τους άλλους.
Τι κάνουμε όταν ο έφηβος δεν θέλει να μιλήσει;
Πολλοί έφηβοι προτιμούν να μη συζητούν τέτοια θέματα με τους γονείς τους, και αυτό είναι κομμάτι της ανάγκης τους για ιδιωτικότητα. Μπορείτε να αφήσετε ένα αξιόπιστο βιβλίο, να πείτε ότι είστε διαθέσιμοι όποτε θελήσει, και να φροντίσετε να υπάρχουν κι άλλοι ενήλικες που εμπιστεύεται, όπως ένας θείος, μια νονά ή ο παιδίατρός του. Το μήνυμα που μετράει είναι ότι, αν κάτι συμβεί, μπορεί να έρθει σε εσάς χωρίς να φοβάται την τιμωρία.
Αν πάλι ο έφηβος κάνει μια ερώτηση που σας αιφνιδιάζει, μπορείτε να πάρετε χρόνο: «καλή ερώτηση, άσε με να το σκεφτώ και τα ξαναλέμε απόψε». Αυτό που μετράει είναι να επιστρέψετε πράγματι στην κουβέντα. Οι γονείς δεν χρειάζεται να είναι τέλειοι συνομιλητές, και μια αμήχανη απάντηση μπορεί να διορθωθεί αργότερα με ένα απλό «το σκέφτηκα ξανά και θέλω να σου πω κάτι ακόμη».
Πότε αξίζει να ζητήσετε βοήθεια;
Η γνώμη ενός επαγγελματία μπορεί να βοηθήσει όταν υποψιάζεστε ότι ο έφηβος δέχεται πίεση, παρενόχληση ή εκμετάλλευση, μέσα ή έξω από το διαδίκτυο, όταν τον βλέπετε να υποφέρει για τον προσανατολισμό ή την ταυτότητά του, ή όταν κάθε σχετική κουβέντα στο σπίτι καταλήγει σε σύγκρουση. Τα σημάδια αυτά είναι ενδεικτικά. Τι χρειάζεται η δική σας οικογένεια μπορεί να φανεί μόνο σε μια προσωπική συνάντηση.
Η δουλειά μπορεί να γίνει μόνο με τους γονείς, μέσα από τη συμβουλευτική γονέων, με τον έφηβο ή με όλη την οικογένεια στην οικογενειακή θεραπεία. Ο Επαμεινώνδας Λοράνδος έχει μιλήσει δημόσια για τη γονεϊκότητα και τη σεξουαλική διαπαιδαγώγηση, και έχει οργανώσει σχολές γονέων και ψυχοεκπαιδεύσεις εφήβων σε συνεργασία με δήμους και φορείς. Για τη δουλειά με εφήβους και γονείς υπάρχει και η σελίδα Έφηβοι & γονείς.
Αν βρίσκεστε σε άμεσο κίνδυνο, καλέστε το 112. Αν ένας έφηβος έχει δεχτεί σεξουαλική παρενόχληση ή κακοποίηση, ή αν κάποιος τον πιέζει ή τον εκβιάζει μέσω διαδικτύου, η Γραμμή 1056 για παιδιά και εφήβους απαντά και σε γονείς που ανησυχούν. Για συναισθηματική στήριξη υπάρχει η Γραμμή Ψυχοκοινωνικής Υποστήριξης 10306.
Ερωτήσεις
Συχνές ερωτήσεις
Σε ποια ηλικία ξεκινά η σεξουαλική διαπαιδαγώγηση;
Ξεκινά πολύ πριν από την εφηβεία, με απλά πράγματα: τα σωστά ονόματα για τα μέρη του σώματος, το ότι το σώμα μας μάς ανήκει, το ότι μπορούμε να πούμε «όχι» σε ένα άγγιγμα που δεν θέλουμε. Στην εφηβεία η κουβέντα γίνεται πιο σύνθετη, με σχέσεις, επιθυμία και προστασία. Όταν οι βάσεις έχουν μπει νωρίς, οι δυσκολότερες συζητήσεις της εφηβείας γίνονται πιο φυσικά.
Μήπως η συζήτηση για το σεξ ενθαρρύνει τον έφηβο να ξεκινήσει νωρίτερα;
Η ενημέρωση δεν είναι πρόσκληση. Ένας έφηβος που έχει μιλήσει για τη συναίνεση, τα όρια και την προστασία έχει περισσότερα εφόδια για να πει «όχι» όταν δεν νιώθει έτοιμος και να προστατευτεί όταν το αποφασίσει. Η σιωπή δεν σταματά την περιέργεια, απλώς τη στέλνει σε πηγές που δεν ξέρουμε. Μέσα στην κουβέντα μπορείτε να πείτε καθαρά και τη δική σας άποψη για το πότε κάποιος είναι έτοιμος.
Τι κάνω αν ανακαλύψω ότι ο έφηβος βλέπει πορνογραφία;
Βοηθά να μείνετε ήρεμοι και να μην αντιδράσετε με ντροπή ή τιμωρία, γιατί η περιέργεια στην εφηβεία είναι αναμενόμενη. Μπορείτε να μιλήσετε για το ότι η πορνογραφία δεν δείχνει πώς είναι οι πραγματικές σχέσεις, γιατί από αυτήν λείπουν συνήθως η συναίνεση, η τρυφερότητα, η ποικιλία των σωμάτων και η επικοινωνία. Αν η χρήση μοιάζει καταναγκαστική ή συνοδεύεται από αλλαγές στη διάθεση, αξίζει μια συζήτηση με επαγγελματία.
Πώς στηρίζω τον έφηβο αν μου μιλήσει για τον σεξουαλικό του προσανατολισμό;
Το ότι σας το είπε δείχνει εμπιστοσύνη. Το πιο σημαντικό είναι να ακούσει ότι τον αγαπάτε και ότι είστε δίπλα του, ακόμη κι αν εσείς χρειάζεστε χρόνο για να το καταλάβετε. Ρωτήστε πώς νιώθει και τι χρειάζεται, και σεβαστείτε σε ποιον και πότε θέλει να το πει. Αν δυσκολεύεστε ως γονείς, αξίζει να βρείτε δικό σας χώρο για να το επεξεργαστείτε, χωρίς να φορτώσετε τον έφηβο με τη δική σας αναστάτωση.
Τι κάνω αν ο έφηβος έστειλε προσωπικές φωτογραφίες ή δέχεται πίεση να στείλει;
Πρώτα χρειάζεται να νιώσει ότι δεν θα τιμωρηθεί που σας το είπε και ότι δεν φταίει για την πίεση ή τον εκβιασμό που δέχεται. Μην προωθήσετε και μην αποθηκεύσετε τις εικόνες, μην απαντήσετε σε απειλές και μην πληρώσετε. Μπορείτε να ζητήσετε καθοδήγηση από τη Γραμμή 1056 ή να απευθυνθείτε στη Διεύθυνση Δίωξης Ηλεκτρονικού Εγκλήματος της Ελληνικής Αστυνομίας. Στη συνέχεια, ο έφηβος μπορεί να χρειαστεί στήριξη για όσα πέρασε.
Αν θέλετε να σκεφτείτε μαζί με έναν θεραπευτή πώς θα ανοίξετε αυτή την κουβέντα στο σπίτι, η σελίδα Έφηβοι & γονείς περιγράφει πώς ξεκινά η συνεργασία, μόνο με τους γονείς ή με όλη την οικογένεια.
Το κείμενο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά την προσωπική αξιολόγηση από επαγγελματία ψυχικής υγείας.