Άρθρο
Ψυχική ανθεκτικότητα: τι είναι και πώς καλλιεργείται
Ψυχική ανθεκτικότητα (resilience) είναι η ικανότητα να προσαρμοζόμαστε στις δυσκολίες, στις απώλειες και στις αλλαγές της ζωής, και να βρίσκουμε σιγά σιγά ξανά τη σταθερότητά μας. Δεν σημαίνει ότι δεν πονάμε ή ότι δεν λυγίζουμε, σημαίνει ότι έχουμε τρόπους να σταθούμε ξανά όρθιοι. Δεν είναι ένα σταθερό χαρακτηριστικό που κάποιος το έχει ή δεν το έχει, αλλά μια δεξιότητα που καλλιεργείται σε όλη τη διάρκεια της ζωής.
Είναι η ανθεκτικότητα χαρακτήρας ή δεξιότητα;
Συχνά λέμε για κάποιον ότι «είναι δυνατός χαρακτήρας», σαν να γεννήθηκε έτσι. Στην πράξη, η ανθεκτικότητα μοιάζει περισσότερο με ένα σύνολο από τρόπους σκέψης, συναισθήματος και σχέσης, που τους μαθαίνουμε, τους χάνουμε και τους ξαναβρίσκουμε ανάλογα με όσα ζούμε. Ο ίδιος άνθρωπος μπορεί να αντέχει πολύ την πίεση στη δουλειά του και να δυσκολεύεται πολύ σε μια απώλεια ή σε έναν χωρισμό.
Αυτό έχει και μια ελπιδοφόρα πλευρά: αφού η ανθεκτικότητα μαθαίνεται, μπορεί και να ενισχυθεί. Και δεν ξεκινάμε από το μηδέν, γιατί όλοι έχουμε ήδη περάσει δυσκολίες και έχουμε βρει, με κάποιον τρόπο, να τις αντέξουμε. Αυτοί οι τρόποι είναι συχνά το πρώτο υλικό πάνω στο οποίο χτίζουμε.
Τι δεν είναι η ψυχική ανθεκτικότητα;
Η ανθεκτικότητα δεν σημαίνει να κάνουμε πως όλα είναι εντάξει, να κρύβουμε τα συναισθήματά μας ή να είμαστε πάντα θετικοί. Η λύπη, ο φόβος και ο θυμός είναι φυσιολογικές αντιδράσεις σε δύσκολες καταστάσεις, και η αναγνώρισή τους είναι μέρος της ανθεκτικότητας, όχι εμπόδιο σε αυτήν. Ούτε σημαίνει ότι τα βγάζουμε πέρα μόνοι μας. Συχνά, ανθεκτικός είναι αυτός που ξέρει πότε να ζητήσει βοήθεια.
Η φράση «πρέπει να είσαι δυνατός» μπορεί, χωρίς να το θέλουμε, να γίνει βάρος. Όταν κάποιος νιώθει ότι πρέπει να αντέχει τα πάντα, η κούραση συσσωρεύεται, και μια μικρή δυσκολία μπορεί να φέρει μεγάλη αναστάτωση. Η ανθεκτικότητα μοιάζει περισσότερο με την ευλυγισία ενός κλαδιού παρά με τη σκληρότητα μιας πέτρας.
Γιατί οι σχέσεις είναι η βάση της ανθεκτικότητας;
Από τη συστημική ματιά, η ανθεκτικότητα δεν ανήκει μόνο στο άτομο. Χτίζεται μέσα στις σχέσεις: στην οικογένεια, στο ζευγάρι, στις φιλίες, στις ομάδες και στις κοινότητες όπου ανήκουμε. Η θεωρία του δεσμού περιγράφει πόσο σημαντική είναι η αίσθηση ότι υπάρχει κάποιος δίπλα μας, στον οποίο μπορούμε να στραφούμε όταν φοβόμαστε. Αυτή η αίσθηση είναι από τα πιο σταθερά στηρίγματα στις δύσκολες στιγμές.
Το ίδιο ισχύει για τις οικογένειες. Μια οικογένεια που περνά μια αρρώστια, μια οικονομική δυσκολία ή μια απώλεια μπορεί να βρει δύναμη στον τρόπο που μιλά, μοιράζεται τους ρόλους και δίνει νόημα σε όσα συμβαίνουν. Η ανθεκτικότητα των παιδιών στηρίζεται πολύ σε τουλάχιστον έναν ενήλικα που μένει σταθερός και διαθέσιμος.
Πώς καλλιεργείται η ψυχική ανθεκτικότητα στην καθημερινότητα;
Δεν υπάρχει συνταγή, υπάρχουν όμως πρακτικές που με τον καιρό συχνά βοηθούν:
- Σύνδεση: να φροντίζουμε τις σχέσεις που μας στηρίζουν και να μιλάμε για όσα μας βαραίνουν.
- Ονομασία των συναισθημάτων: να λέμε «φοβάμαι» ή «θύμωσα», αντί να τα κρατάμε μόνο ως ένταση στο σώμα.
- Φροντίδα του σώματος: ύπνος, κίνηση, διατροφή και ξεκούραση, που δεν είναι πολυτέλεια αλλά βάση.
- Μικροί, εφικτοί στόχοι: όταν όλα μοιάζουν βουνό, ένα μικρό επόμενο βήμα δίνει αίσθηση ελέγχου.
- Μνήμη των δυνάμεών μας: ποιοι άνθρωποι, ποιες σκέψεις και ποιες συνήθειες μάς στήριξαν σε μια παλιότερη δυσκολία.
- Νόημα: να μένουμε σε επαφή με όσα έχουν αξία για εμάς, όπως οι δικοί μας άνθρωποι, η δημιουργία, η προσφορά ή η πίστη.
Τι ρόλο παίζει η ιστορία που λέμε για τον εαυτό μας;
Οι λέξεις με τις οποίες περιγράφουμε τη ζωή μας δεν την περιγράφουν απλώς, τη διαμορφώνουν. Όταν η ιστορία που λέμε είναι γεμάτη επίκριση, όπως «πάντα τα χαλάω» ή «δεν αντέχω τίποτα», μπορεί να μας εγκλωβίζει σε φαύλους κύκλους. Όταν μπορούμε να δούμε και τις στιγμές που τα καταφέραμε, η ίδια ιστορία μπορεί να γίνει «έχω περάσει δύσκολα και βρήκα τρόπους».
Αυτό δεν είναι ωραιοποίηση. Είναι μια πιο ολοκληρωμένη ματιά, που χωράει και τον πόνο και τις δυνάμεις. Μια απλή ερώτηση μπορεί να την ανοίξει: τι με βοήθησε να αντέξω ως εδώ;
Πώς βοηθά η ψυχοθεραπεία στην ανθεκτικότητα;
Η ψυχοθεραπεία και η συμβουλευτική δεν εστιάζουν μόνο σε όσα δεν πάνε καλά. Στη συστημική προσέγγιση με θετική εστίαση (Appreciative Inquiry), που αποτελεί τη βάση της δουλειάς του Επαμεινώνδα Λοράνδου, η προσοχή στρέφεται στις δυνάμεις, στα αποθέματα και στις ικανότητες που ήδη υπάρχουν στους ανθρώπους και στις σχέσεις τους. Αυτό δημιουργεί ένα κλίμα αποδοχής και αξιοπρέπειας, μέσα στο οποίο η αλλαγή γίνεται πιο προσιτή.
Η δουλειά κινείται συνήθως σε τρία σημεία: στην αναγνώριση των συναισθημάτων και του φαύλου κύκλου που έχει διαμορφωθεί, στην ανάδειξη των δυνάμεων με τις οποίες μπορεί να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα, και στη σταδιακή ενσωμάτωση ενός πιο ευέλικτου τρόπου προσαρμογής στις αλλαγές. Η ενίσχυση της ψυχικής ανθεκτικότητας είναι από τα θέματα της συμβουλευτικής, ενώ σε βάθος χρόνου μπορεί να είναι κομμάτι της ατομικής ψυχοθεραπείας.
Πότε αξίζει να ζητήσετε βοήθεια;
Μια συζήτηση με επαγγελματία μπορεί να βοηθήσει όταν νιώθετε ότι οι δυνάμεις σας έχουν εξαντληθεί, όταν μια δυσκολία κρατά καιρό και επηρεάζει τον ύπνο, τη δουλειά ή τις σχέσεις σας, ή όταν μια αλλαγή ζωής σας βρίσκει χωρίς στήριγμα. Το να ζητήσετε βοήθεια δεν σημαίνει ότι σας λείπει ανθεκτικότητα, συχνά είναι η πρώτη της έκφραση. Για τις αλλαγές στη δουλειά και στη ζωή, υπάρχει και η σελίδα Μεταβάσεις ζωής, εργασία & burnout. Αν νιώθετε ότι δεν αντέχετε άλλο, η Γραμμή Ψυχοκοινωνικής Υποστήριξης 10306 είναι διαθέσιμη, και σε άμεσο κίνδυνο το 112.
Ερωτήσεις
Συχνές ερωτήσεις
Μπορεί κάποιος να γίνει πιο ανθεκτικός ψυχικά;
Ναι. Η ψυχική ανθεκτικότητα δεν είναι κάτι που δίνεται μία φορά για πάντα, αλλά αλλάζει ανάλογα με τις εμπειρίες, τις σχέσεις και τη φάση της ζωής μας. Ενισχύεται όταν φροντίζουμε τις σχέσεις που μας στηρίζουν, όταν μαθαίνουμε να αναγνωρίζουμε τα συναισθήματά μας και όταν θυμόμαστε τι μας βοήθησε σε προηγούμενες δυσκολίες. Η ψυχοθεραπεία ή η συμβουλευτική μπορεί να βοηθήσει σε αυτή τη διαδρομή.
Ποια είναι τα χαρακτηριστικά ενός ανθρώπου με ψυχική ανθεκτικότητα;
Ενδεικτικά, ένας άνθρωπος με ψυχική ανθεκτικότητα μπορεί να νιώσει λύπη ή φόβο χωρίς να κατακλυστεί, να ζητήσει βοήθεια όταν τη χρειάζεται και να δει μια δυσκολία ως κάτι που περνά και όχι ως οριακό σημείο της ζωής του. Συνήθως έχει κάποιους δικούς του ανθρώπους, βρίσκει νόημα σε όσα κάνει και προσαρμόζει τα σχέδιά του όταν αλλάζουν οι συνθήκες. Κανείς δεν τα έχει όλα αυτά πάντα.
Τι σημαίνει resilience;
Resilience είναι ο αγγλικός όρος για την ανθεκτικότητα. Η λέξη προέρχεται από το λατινικό resilire, που σημαίνει «αναπηδώ, επανέρχομαι», και χρησιμοποιείται και για υλικά που επανέρχονται στο σχήμα τους μετά από πίεση. Στην ψυχική υγεία περιγράφει την ικανότητα των ανθρώπων, των οικογενειών και των κοινοτήτων να προσαρμόζονται στις δυσκολίες και να ξαναβρίσκουν τη σταθερότητά τους, χωρίς να σημαίνει ότι δεν επηρεάζονται.
Πώς ενισχύουμε την ψυχική ανθεκτικότητα στα παιδιά;
Τα παιδιά χτίζουν ανθεκτικότητα κυρίως μέσα από σχέσεις με ενήλικες που είναι σταθεροί, ζεστοί και διαθέσιμοι. Βοηθά να τους επιτρέπουμε να δοκιμάζουν, να κάνουν λάθη και να τα ξαναπροσπαθούν, αντί να λύνουμε εμείς κάθε δυσκολία. Βοηθά επίσης να δίνουμε όνομα στα συναισθήματά τους και να τους δείχνουμε, με το δικό μας παράδειγμα, ότι μια δύσκολη μέρα περνά και ότι μπορούμε να ζητάμε βοήθεια.
Αν είμαι ανθεκτικός, γιατί να χρειαστώ ψυχοθεραπεία;
Ακόμη και οι άνθρωποι που έχουν αντέξει πολλά μπορεί να φτάσουν σε ένα σημείο όπου οι γνώριμοι τρόποι τους δεν αρκούν, για παράδειγμα μετά από μια μεγάλη απώλεια ή όταν οι πιέσεις συσσωρεύονται για χρόνια. Συχνά, όσοι έμαθαν να αντέχουν τα πάντα μόνοι τους είναι αυτοί που δυσκολεύονται περισσότερο να ζητήσουν στήριξη. Η ψυχοθεραπεία μπορεί να γίνει ένας χώρος όπου η δύναμη συνυπάρχει με την ανάγκη για φροντίδα.
Αν θέλετε να δουλέψετε πάνω στις δικές σας δυνάμεις σε μια περίοδο πίεσης ή αλλαγής, μπορείτε να δείτε πώς γίνεται η συμβουλευτική και να επικοινωνήσετε όποτε είστε έτοιμοι.
Το κείμενο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά την προσωπική αξιολόγηση από επαγγελματία ψυχικής υγείας.