Άρθρο

Χαμηλή αυτοεκτίμηση: από πού έρχεται και πώς αλλάζει

Η χαμηλή αυτοεκτίμηση είναι η σταθερή αίσθηση ότι δεν αξίζουμε αρκετά, ότι υστερούμε σε σχέση με τους άλλους ή ότι πρέπει να αποδεικνύουμε συνεχώς την αξία μας. Δεν είναι διάγνωση ούτε μόνιμο γνώρισμα του χαρακτήρα. Συνήθως διαμορφώνεται μέσα στις σχέσεις, από νωρίς, και γι' αυτό μπορεί να αλλάξει όταν ζούμε σχέσεις που μας βλέπουν διαφορετικά.

Επαμεινώνδας Λοράνδος, συστημικός ψυχοθεραπευτής 5 λεπτά ανάγνωση

Τι είναι η αυτοεκτίμηση και τι δεν είναι;

Αυτοεκτίμηση είναι ο τρόπος που αποτιμάμε τον εαυτό μας ως ανθρώπους: αν νιώθουμε ότι αξίζουμε σεβασμό, αγάπη και χώρο, ανεξάρτητα από το πόσο τα καταφέρνουμε σε κάτι. Δεν ταυτίζεται με την αυτοπεποίθηση, που αφορά την εμπιστοσύνη στις ικανότητές μας σε συγκεκριμένους τομείς. Κάποιος μπορεί να νιώθει πολύ ικανός στη δουλειά του και ταυτόχρονα να πιστεύει βαθιά ότι, αν σταματήσει να αποδίδει, δεν θα αξίζει τίποτα.

Η υγιής αυτοεκτίμηση δεν σημαίνει αλαζονεία ούτε διαρκή θετική διάθεση. Σημαίνει μια ρεαλιστική και καλοπροαίρετη ματιά στον εαυτό, που χωρά τα λάθη και τις αδυναμίες χωρίς να γκρεμίζεται.

Ποια είναι τα χαρακτηριστικά των ατόμων με χαμηλή αυτοεκτίμηση;

Η χαμηλή αυτοεκτίμηση δεν φαίνεται πάντα. Μερικές φορές κρύβεται πίσω από μια εικόνα επιτυχίας ή πίσω από μια αυστηρή, απόμακρη στάση. Τα παρακάτω είναι ενδεικτικά και δεν αποτελούν τεστ:

  • μια σκληρή εσωτερική φωνή που σχολιάζει κάθε λάθος,
  • δυσκολία να δεχτείτε έναν έπαινο, που μοιάζει πάντα υπερβολικός ή «από ευγένεια»,
  • συχνές συγγνώμες, ακόμη κι όταν δεν φταίτε,
  • δυσκολία να πείτε «όχι» και φόβος ότι θα απογοητεύσετε,
  • τελειομανία ή, αντίθετα, αποφυγή κάθε προσπάθειας για να μη φανεί μια αποτυχία,
  • η επιτυχία αποδίδεται στην τύχη και η αποτυχία στον εαυτό,
  • συνεχής σύγκριση με τους άλλους, όπου οι άλλοι βγαίνουν πάντα κερδισμένοι.

Κανένα από αυτά δεν σημαίνει κάτι από μόνο του, και μόνο μια προσωπική αξιολόγηση μπορεί να πει τι συμβαίνει στη δική σας περίπτωση. Αυτό που μετρά είναι πόσο συχνά συμβαίνουν και πόσο σας κοστίζουν.

Από πού έρχεται η χαμηλή αυτοεκτίμηση;

Η εικόνα για τον εαυτό μας χτίζεται αρχικά μέσα από το βλέμμα των άλλων. Το παιδί μαθαίνει αν αξίζει φροντίδα από τον τρόπο που ανταποκρίνονται όσοι το μεγαλώνουν. Η θεωρία του δεσμού περιγράφει πώς από αυτές τις πρώτες σχέσεις σχηματίζεται μια εσωτερική εικόνα όχι μόνο για τους άλλους αλλά και για τον εαυτό: «αξίζω να με φροντίζουν» ή «πρέπει να το κερδίσω».

Ρόλο παίζουν και πολλά ακόμη: μια αγάπη που έμοιαζε να εξαρτάται από τους βαθμούς ή από τη «φρόνιμη» συμπεριφορά, οι συγκρίσεις με τα αδέλφια, η κοροϊδία στο σχολείο, ένα σπίτι με πολλή ένταση όπου το παιδί ένιωθε ότι φταίει. Η συστημική ματιά προσέχει και τους ρόλους στην οικογένεια. Το παιδί που ήταν «το δύσκολο» ή εκείνο που φρόντιζε τους πάντες μπορεί να κουβαλά τον ρόλο αυτό και στην ενήλικη ζωή.

Η αυτοεκτίμηση όμως δεν «κλειδώνει» στην παιδική ηλικία. Ένας χωρισμός, μια απόλυση, μια σχέση με συνεχή υποτίμηση ή μια μακρά περίοδος δυσκολιών μπορούν να την κλονίσουν και αργότερα. Και όπως πληγώνεται μέσα σε σχέσεις, έτσι μπορεί και να ενισχυθεί μέσα σε σχέσεις.

Χαμηλή αυτοεκτίμηση και σχέσεις: τι συμβαίνει;

Στις στενές σχέσεις η χαμηλή αυτοεκτίμηση φαίνεται συχνά πιο καθαρά. Μπορεί να χρειάζεστε συνεχή επιβεβαίωση ότι ο σύντροφος σας αγαπά, και ταυτόχρονα να δυσκολεύεστε να το πιστέψετε όταν το ακούτε. Μπορεί να ζηλεύετε, να φοβάστε ότι κάποια στιγμή «θα καταλάβει» και θα φύγει, ή να κρύβετε τις ανάγκες σας για να μη γίνετε βάρος.

Κάποιες φορές οδηγεί και στο να μένει κανείς σε σχέσεις που τον πληγώνουν, γιατί μέσα του πιστεύει ότι δεν αξίζει κάτι διαφορετικό. Η συστημική ματιά βλέπει εδώ έναν κύκλο: η ανασφάλεια του ενός φέρνει πίεση, ο άλλος κουράζεται ή απομακρύνεται, και η απόσταση επιβεβαιώνει την αρχική πεποίθηση. Ο κύκλος αυτός δεν είναι «φταίξιμο» κανενός και μπορεί να αλλάξει όταν γίνει ορατός και από τους δύο.

Ποιοι τρόποι αντιμετώπισης μπορούν να βοηθήσουν;

Η αυτοεκτίμηση δεν αλλάζει με μια απόφαση ούτε με την επανάληψη θετικών φράσεων που δεν πιστεύουμε. Αλλάζει σιγά σιγά, μέσα από εμπειρίες που αμφισβητούν την παλιά εικόνα.

Ακούστε την εσωτερική φωνή. Όταν σχολιάζει αυστηρά, αναρωτηθείτε αν θα μιλούσατε έτσι σε έναν φίλο και τίνος φωνή θυμίζει. Συχνά αναγνωρίζουμε σε αυτήν φράσεις που ακούσαμε κάποτε από άλλους.

Ξεχωρίστε την αξία από την απόδοση. Ένα λάθος στη δουλειά λέει κάτι για μια πράξη, όχι για το ποιος είστε. Μπορείτε να αναλάβετε την ευθύνη του χωρίς να καταδικάσετε ολόκληρο τον εαυτό σας.

Κρατήστε μικρές υποσχέσεις στον εαυτό σας. Η εμπιστοσύνη στον εαυτό χτίζεται όπως σε κάθε σχέση, με συνέπεια στα μικρά: έναν περίπατο που είπατε ότι θα κάνετε, ένα «όχι» που χρειαζόταν να ειπωθεί.

Σημειώνετε όσα κάνατε, όχι μόνο όσα έλειψαν. Στο τέλος της μέρας, γράψτε δύο πράγματα που καταφέρατε ή χειριστήκατε με φροντίδα. Δεν πρόκειται για ωραιοποίηση, αλλά για ισορροπία σε ένα μυαλό που προσέχει μόνο τα κενά.

Προσέξτε με ποιους περνάτε τον χρόνο σας. Οι σχέσεις όπου σας σέβονται και σας ακούν είναι ίσως ο πιο σταθερός δρόμος για να αλλάξει η εικόνα που έχετε για τον εαυτό σας.

Πότε αξίζει να μιλήσετε με έναν ψυχοθεραπευτή;

Μια συζήτηση με επαγγελματία ψυχικής υγείας μπορεί να βοηθήσει όταν η κριτική προς τον εαυτό σάς εξαντλεί, όταν το ίδιο μοτίβο επιστρέφει σε κάθε νέα σχέση, όταν αφήνετε ευκαιρίες να περάσουν από φόβο ότι δεν θα τα καταφέρετε ή όταν η χαμηλή αυτοεκτίμηση συνοδεύεται από επίμονη θλίψη. Για το τελευταίο, δείτε και τη σελίδα Θλίψη, χαμηλή διάθεση & κατάθλιψη. Αν τα μοτίβα φαίνονται κυρίως στο ζευγάρι, ίσως σας φανεί χρήσιμη η σελίδα Δυσκολίες στη σχέση & απιστία.

Στην ψυχοθεραπεία η δουλειά δεν γίνεται μόνο με λόγια. Η θεραπευτική σχέση, όπου μπορείτε να δείξετε και όσα ντρέπεστε χωρίς να κριθείτε, γίνεται από μόνη της μια νέα εμπειρία που αμφισβητεί την παλιά εικόνα. Η θετική εστίαση της συστημικής προσέγγισης (Appreciative Inquiry) βοηθά να φανούν οι δυνάμεις, οι αξίες και οι στιγμές που σταθήκατε, που συχνά μένουν αόρατες. Η αφηγηματική ματιά εξετάζει την «ιστορία» που λέτε για τον εαυτό σας και πώς θα μπορούσε να ειπωθεί αλλιώς.

Αν η αίσθηση ότι δεν αξίζετε φτάνει σε σκέψεις ότι δεν αξίζει να ζείτε, η στήριξη χρειάζεται άμεσα. Μπορείτε να απευθυνθείτε στις γραμμές βοήθειας που θα βρείτε στο τέλος του κειμένου και σε έναν άνθρωπο κοντά σας.

Αν βρίσκεστε σε άμεσο κίνδυνο, καλέστε το 112. Αν έχετε σκέψεις αυτοκτονίας, μπορείτε να καλέσετε τη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018. Για συναισθηματική στήριξη υπάρχει η Γραμμή Ψυχοκοινωνικής Υποστήριξης 10306.

Ερωτήσεις

Συχνές ερωτήσεις

Μπορεί να αλλάξει η αυτοεκτίμηση στην ενήλικη ζωή;

Ναι. Η αυτοεκτίμηση δεν είναι σταθερό γνώρισμα που κλειδώνει στην παιδική ηλικία. Επηρεάζεται από τις σχέσεις και τις εμπειρίες σε όλη τη διάρκεια της ζωής, γι' αυτό μπορεί και να ενισχυθεί. Η αλλαγή συνήθως δεν είναι γρήγορη ούτε ευθύγραμμη, γιατί οι παλιές πεποιθήσεις επιστρέφουν στις δύσκολες στιγμές. Με τον καιρό όμως, νέες εμπειρίες αποδοχής και συνέπειας προς τον εαυτό μπορούν να αλλάξουν τον τρόπο που βλέπετε την αξία σας.

Είναι η χαμηλή αυτοεκτίμηση ψυχική διαταραχή;

Η χαμηλή αυτοεκτίμηση από μόνη της δεν είναι διάγνωση. Είναι ένας τρόπος να βλέπει κανείς τον εαυτό του, που μπορεί να γίνεται πιο έντονος σε κάποιες περιόδους. Συχνά όμως συνυπάρχει με άλλες δυσκολίες, όπως το άγχος, η χαμηλή διάθεση ή τα προβλήματα στις σχέσεις, και μπορεί να τις τροφοδοτεί. Αν σας απασχολεί, μια προσωπική αξιολόγηση από επαγγελματία ψυχικής υγείας μπορεί να δείξει τι συμβαίνει στη δική σας περίπτωση.

Πώς στηρίζω έναν σύντροφο με χαμηλή αυτοεκτίμηση;

Η επιβεβαίωση βοηθά, όμως σπάνια αρκεί, γιατί η πεποίθηση «δεν αξίζω» δεν αλλάζει μόνο με λόγια. Βοηθά περισσότερο η σταθερότητα: να είστε συνεπείς, να ακούτε χωρίς να διορθώνετε αμέσως τα συναισθήματα του άλλου και να λέτε συγκεκριμένα τι εκτιμάτε. Φροντίστε και τα δικά σας όρια, ώστε η στήριξη να μη γίνει εξάντληση. Όταν ο κύκλος ανασφάλειας και απόστασης επαναλαμβάνεται, η θεραπεία ζεύγους μπορεί να βοηθήσει και τους δύο.

Πώς μπορώ να ενισχύσω την αυτοεκτίμηση του παιδιού μου;

Τα παιδιά χτίζουν την αυτοεκτίμησή τους κυρίως μέσα από το πώς νιώθουν ότι τα βλέπουν οι γονείς τους. Βοηθά να επαινείτε την προσπάθεια και όχι μόνο το αποτέλεσμα, να αποφεύγετε τις συγκρίσεις με αδέλφια ή φίλους και να δείχνετε ότι η αγάπη σας δεν εξαρτάται από τους βαθμούς. Βοηθά επίσης να αφήνετε χώρο για λάθη και να εμπιστεύεστε στο παιδί ευθύνες στα μέτρα του. Και ο τρόπος που μιλάτε για τον δικό σας εαυτό είναι ένα παράδειγμα.

Πόσο διαρκεί η ψυχοθεραπεία για τη χαμηλή αυτοεκτίμηση;

Δεν υπάρχει προκαθορισμένη διάρκεια. Εξαρτάται από το πόσο βαθιά ριζωμένες είναι οι πεποιθήσεις, από τις συνθήκες της ζωής σας και από όσα θέλετε να αλλάξουν. Κάποιοι άνθρωποι έρχονται για μια συγκεκριμένη δυσκολία και δουλεύουν για σχετικά σύντομο διάστημα, ενώ άλλοι επιλέγουν μια πιο μακρόχρονη συνεργασία για να δουν τα μοτίβα τους σε βάθος. Η διάρκεια συμφωνείται μαζί και επανεξετάζεται στην πορεία.

Αν θέλετε να δουλέψετε με τη σχέση που έχετε με τον εαυτό σας, στη σελίδα για την ατομική ψυχοθεραπεία θα δείτε πώς ξεκινάμε, και μπορείτε να επικοινωνήσετε όταν είστε έτοιμοι.

Το κείμενο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά την προσωπική αξιολόγηση από επαγγελματία ψυχικής υγείας.

Κλήση Κλείστε ραντεβού