Άρθρο

Γιατί κάθε θεραπευτής χρειάζεται εποπτεία

Η εποπτεία ψυχοθεραπευτών και ψυχολόγων είναι μια τακτική, δομημένη διαδικασία αναστοχασμού, στην οποία ο επαγγελματίας συζητά τη δουλειά του με έναν εκπαιδευμένο επόπτη, ώστε να βλέπει πιο καθαρά τα περιστατικά του, τη θεραπευτική σχέση και τη δική του θέση μέσα σε αυτήν. Οι κώδικες δεοντολογίας στον χώρο της ψυχικής υγείας τη συστήνουν, στην πλειονότητά τους, για ολόκληρη την επαγγελματική πορεία και όχι μόνο για τα χρόνια της εκπαίδευσης. Προστατεύει τους θεραπευόμενους, την ποιότητα της δουλειάς και τον ίδιο τον θεραπευτή.

Επαμεινώνδας Λοράνδος, συστημικός ψυχοθεραπευτής 4 λεπτά ανάγνωση

Τι είναι η εποπτεία στην ψυχοθεραπεία και τι δεν είναι;

Η εποπτεία δεν είναι προσωπική ψυχοθεραπεία, αν και αγγίζει συχνά προσωπικό υλικό του θεραπευτή, στον βαθμό που αυτό επηρεάζει τη δουλειά του. Δεν είναι ούτε έλεγχος από έναν ανώτερο, ούτε μάθημα με έτοιμες απαντήσεις. Είναι μια σχέση συνεργασίας με σαφές πλαίσιο, όπου το ερώτημα το φέρνει ο εποπτευόμενος και η απάντηση χτίζεται από κοινού.

Μια χρήσιμη περιγραφή είναι οι τρεις λειτουργίες της εποπτείας που διατύπωσε η Brigid Proctor: η εκπαιδευτική (formative), δηλαδή η ανάπτυξη γνώσεων και δεξιοτήτων, η κανονιστική (normative), που αφορά την ποιότητα και τη δεοντολογία της πρακτικής, και η υποστηρικτική (restorative), που αφορά τη φροντίδα του ίδιου του θεραπευτή. Μια καλά στημένη εποπτεία κινείται και στις τρεις.

Γιατί χρειάζεται εποπτεία και ο έμπειρος θεραπευτής;

Η εμπειρία φέρνει ευχέρεια, φέρνει όμως και ρουτίνα. Με τα χρόνια σχηματίζουμε αγαπημένες υποθέσεις και τρόπους δουλειάς, και είναι ανθρώπινο να μη βλέπουμε τα τυφλά μας σημεία. Ένα περιστατικό που αγγίζει κάτι από τη δική μας ιστορία, ένας θεραπευόμενος που μας θυμώνει ή μας συγκινεί ιδιαίτερα, μια θεραπεία που έχει «κολλήσει» χωρίς να καταλαβαίνουμε γιατί, είναι στιγμές όπου μια δεύτερη ματιά αλλάζει την εικόνα.

Παράλληλα, το πεδίο αλλάζει: νέες μορφές δουλειάς, όπως οι online συνεδρίες, νέα ηθικά διλήμματα, νέες γνώσεις από τις νευροεπιστήμες. Η εποπτεία είναι ένας τρόπος να μένει η πρακτική σε επαφή με τα σύγχρονα δεδομένα. Γι' αυτό απευθύνεται όχι μόνο σε νέους αλλά και σε έμπειρους επαγγελματίες, ως συνεχής δέσμευση στην ποιότητα των υπηρεσιών τους.

Πώς προστατεύει η εποπτεία τον ίδιο τον θεραπευτή;

Όποιος δουλεύει καθημερινά με το τραύμα, την απώλεια, τη βία ή τις εξαρτήσεις επηρεάζεται, αργά ή γρήγορα, από όσα ακούει. Η συναισθηματική κόπωση, το δευτερογενές τραύμα και η επαγγελματική εξουθένωση δεν είναι σημάδια αδυναμίας, αλλά γνωστοί κίνδυνοι του επαγγέλματος. Στην εποπτεία μπορεί κανείς να τα αναγνωρίσει νωρίς και να τα επεξεργαστεί, αντί να τα κουβαλά σιωπηλά στο σπίτι.

Η εποπτεία δεν αντικαθιστά την προσωπική θεραπεία ή τη φροντίδα του εαυτού, μπορεί όμως να δείξει πότε χρειάζονται. Για την εξουθένωση από τη δουλειά, που αφορά πολλούς επαγγελματίες υγείας και πρόνοιας, υπάρχει και η σελίδα Μεταβάσεις ζωής, εργασία & burnout.

Πώς μοιάζει η συστημική εποπτεία;

Στη συστημική εποπτεία το περιστατικό δεν εξετάζεται απομονωμένο. Βλέπουμε το σύστημα του θεραπευόμενου, τη θεραπευτική σχέση και το πλαίσιο όπου δουλεύει ο επαγγελματίας, αλλά και τις δικές του σχέσεις και αξίες, αυτό που η συστημική βιβλιογραφία ονομάζει «εαυτό του θεραπευτή». Συχνά φαίνεται και η λεγόμενη παράλληλη διεργασία: μοτίβα της θεραπείας που επαναλαμβάνονται, χωρίς να το καταλάβουμε, μέσα στη σχέση εποπτείας.

Εργαλεία όπως οι υποθέσεις εργασίας, οι κυκλικές ερωτήσεις, το γενεόγραμμα του θεραπευτή ή, στην ομαδική εποπτεία, η ομάδα αναστοχασμού (reflecting team) ανοίγουν νέες οπτικές. Με τη θετική εστίαση (Appreciative Inquiry), δίνεται βάρος και σε όσα ήδη λειτουργούν στη δουλειά του επαγγελματία, ώστε η συνάντηση να λειτουργεί ως χώρος εξέλιξης και όχι βαθμολόγησης, όπου μπορεί κανείς να φέρει και τα λάθη του.

Ατομική, δυαδική ή ομαδική εποπτεία;

Η ατομική εποπτεία δίνει χρόνο και βάθος στα δικά σας περιστατικά. Η δυαδική ταιριάζει σε ζεύγη συνθεραπευτών, γιατί φέρνει στο τραπέζι και τη μεταξύ τους συνεργασία. Η ομαδική, με επαγγελματίες από το ίδιο ή από διαφορετικά πλαίσια, προσφέρει πολλαπλές ματιές και μάθηση από τα περιστατικά των άλλων. Πολλοί επαγγελματίες συνδυάζουν μορφές ανάλογα με τη φάση της πορείας τους, δια ζώσης ή online.

Πώς επιλέγει κανείς επόπτη;

Πριν ξεκινήσετε, βοηθά να αναρωτηθείτε:

  • Έχει ο επόπτης εκπαίδευση στην εποπτεία, και όχι μόνο εμπειρία ως θεραπευτής;
  • Γνωρίζει την προσέγγιση με την οποία δουλεύετε ή τα πεδία που σας απασχολούν, όπως ζευγάρια, οικογένειες, έφηβοι ή εξαρτήσεις;
  • Πληροί τις προϋποθέσεις του εκπαιδευτικού σας προγράμματος ή του φορέα πιστοποίησης, αν οι ώρες θα μετρήσουν εκεί;
  • Συμφωνήθηκε από την αρχή σαφές πλαίσιο για συχνότητα, διάρκεια, απόρρητο και παρουσίαση των περιστατικών;
  • Νιώθετε αρκετή ασφάλεια ώστε να φέρνετε όχι μόνο ό,τι πήγε καλά αλλά και τις δυσκολίες σας;

Το τελευταίο είναι ίσως το πιο κρίσιμο. Μια εποπτεία όπου παρουσιάζονται μόνο οι επιτυχίες χάνει μεγάλο μέρος της αξίας της.

Πότε είναι η κατάλληλη στιγμή να αναζητήσετε εποπτεία;

Η εποπτεία έχει νόημα ως σταθερή συνήθεια και όχι μόνο ως λύση ανάγκης. Αξίζει όμως να τη ζητήσετε χωρίς καθυστέρηση όταν αναλαμβάνετε ένα νέο πεδίο, όταν ένα περιστατικό σας απασχολεί και εκτός γραφείου, όταν βρίσκεστε μπροστά σε ένα ηθικό δίλημμα ή όταν νιώθετε ότι η δουλειά σάς εξαντλεί.

Ο Επαμεινώνδας Λοράνδος ασχολείται με την εποπτεία επαγγελματιών ψυχικής υγείας από το 2000, αρχικά σε θέσεις ευθύνης στο ΚΕΘΕΑ και αργότερα στα Παιδικά Χωριά SOS, και έχει ολοκληρώσει το πρόγραμμα εκπαίδευσης εκπαιδευτών-εποπτών του Εργαστηρίου Διερεύνησης Ανθρωπίνων Σχέσεων (ΕΔΑΣ). Στην εποπτεία συνδυάζει τη συστημική ματιά με τη θεωρία του δεσμού, την αφηγηματική ψυχολογία και τη γνώση από τις νευροεπιστήμες και τα οργανωσιακά συστήματα. Τις μορφές και τα πρακτικά θα τα βρείτε στη σελίδα Εποπτεία επαγγελματιών.

Ερωτήσεις

Συχνές ερωτήσεις

Ποια είναι η διαφορά εποπτείας και προσωπικής ψυχοθεραπείας;

Η προσωπική ψυχοθεραπεία εστιάζει στη ζωή και στις ανάγκες του ίδιου του ανθρώπου. Η εποπτεία εστιάζει στη δουλειά του επαγγελματία με τους θεραπευόμενούς του, και αγγίζει προσωπικά θέματα μόνο στον βαθμό που επηρεάζουν αυτή τη δουλειά. Όταν στην εποπτεία αναδύεται κάτι προσωπικό που χρειάζεται περισσότερο χώρο, ο επόπτης μπορεί να το επισημάνει, και ο επαγγελματίας να το επεξεργαστεί στη δική του θεραπεία.

Είναι υποχρεωτική η εποπτεία για ψυχολόγους και ψυχοθεραπευτές;

Αυτό εξαρτάται από το πλαίσιο. Τα εκπαιδευτικά προγράμματα ψυχοθεραπείας και οι φορείς πιστοποίησης ορίζουν συνήθως συγκεκριμένες ώρες εποπτείας, ενώ πολλοί οργανισμοί την προβλέπουν για το προσωπικό τους. Πέρα από τις τυπικές απαιτήσεις, οι κώδικες δεοντολογίας του χώρου τη θεωρούν κατά κανόνα μέρος της ορθής πρακτικής για όσο ασκεί κανείς το επάγγελμα. Για τις δικές σας υποχρεώσεις, ελέγξτε τους κανόνες του φορέα σας.

Τι είναι η ομότιμη εποπτεία;

Ομότιμη εποπτεία (intervision) είναι η τακτική συνάντηση συναδέλφων που συζητούν περιστατικά μεταξύ τους, χωρίς ορισμένο επόπτη. Είναι πολύτιμη για την ανταλλαγή ιδεών, τη στήριξη και την αποφυγή της απομόνωσης στο ιδιωτικό γραφείο. Συνήθως λειτουργεί ως συμπλήρωμα και όχι ως αντικατάσταση της εποπτείας από εκπαιδευμένο επόπτη, ιδίως σε σύνθετα περιστατικά ή όταν οι ώρες πρέπει να μετρήσουν για μια πιστοποίηση.

Πώς προετοιμάζομαι για μια συνάντηση εποπτείας;

Βοηθά να έρχεστε με ένα συγκεκριμένο ερώτημα και όχι μόνο με την περιγραφή ενός περιστατικού, για παράδειγμα «τι με μπλοκάρει με αυτή την οικογένεια;». Σημειώστε τα βασικά στοιχεία του περιστατικού χωρίς αναγνωριστικά, το γενεόγραμμα αν είναι χρήσιμο, και μια στιγμή της συνεδρίας που σας έμεινε. Αξίζει να φέρνετε και όσα σας δυσκολεύουν, γιατί από εκεί συνήθως ξεκινά η πιο ουσιαστική δουλειά.

Πώς προστατεύεται το απόρρητο των θεραπευόμενων στην εποπτεία;

Ο θεραπευτής αφαιρεί από την παρουσίαση ό,τι θα μπορούσε να φανερώσει ποιος είναι ο θεραπευόμενος, όπως ονόματα, ακριβείς τόπους ή ιδιαίτερες λεπτομέρειες. Ο επόπτης δεσμεύεται κι εκείνος από την εχεμύθεια και τους κώδικες δεοντολογίας. Πολλοί θεραπευτές ενημερώνουν από την αρχή τους θεραπευόμενούς τους ότι η δουλειά τους εποπτεύεται. Στην online εποπτεία χρειάζεται επιπλέον ιδιωτικός χώρος και ασφαλής σύνδεση.

Αν αναζητάτε εποπτεία για εσάς ή για την ομάδα σας, στη σελίδα Εποπτεία επαγγελματιών θα δείτε πώς οργανώνεται και πώς μπορείτε να επικοινωνήσετε.

Το κείμενο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά την προσωπική αξιολόγηση από επαγγελματία ψυχικής υγείας.

Κλήση Κλείστε ραντεβού