Άρθρο

Κοινωνικό άγχος: όταν φοβόμαστε το βλέμμα των άλλων

Το κοινωνικό άγχος είναι ο έντονος και επίμονος φόβος ότι οι άλλοι θα μας παρατηρούν, θα μας κρίνουν αρνητικά ή ότι θα εκτεθούμε μπροστά τους. Δεν είναι μια στιγμιαία αμηχανία, γιατί συχνά ξεκινά μέρες πριν από μια συνάντηση, συνεχίζει πολύ μετά και οδηγεί σταδιακά στην αποφυγή. Δεν είναι ελάττωμα του χαρακτήρα, και με την κατάλληλη στήριξη ο φόβος αυτός μπορεί να χάσει σιγά σιγά τη δύναμή του.

Επαμεινώνδας Λοράνδος, συστημικός ψυχοθεραπευτής 4 λεπτά ανάγνωση

Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στο κοινωνικό άγχος και τη ντροπαλότητα;

Η ντροπαλότητα είναι χαρακτηριστικό της ιδιοσυγκρασίας. Ο ντροπαλός άνθρωπος χρειάζεται λίγο χρόνο για να ανοιχτεί σε μια νέα παρέα και μιλά λιγότερο στην αρχή, όμως σιγά σιγά «ζεσταίνεται» και δεν αφήνει τη συστολή να αποφασίζει για τη ζωή του. Πολλοί ντροπαλοί άνθρωποι είναι ικανοποιημένοι με τις σχέσεις και τη δουλειά τους.

Στο κοινωνικό άγχος ο φόβος είναι πιο έντονος, κρατά περισσότερο και κυρίως αρχίζει να περιορίζει. Κάποιος αρνείται μια θέση επειδή θα χρειαστεί να μιλά σε συσκέψεις, δεν πηγαίνει σε ένα τραπέζι φίλων, δεν κάνει μια ερώτηση στο μάθημα ή αναβάλλει ένα τηλεφώνημα για μέρες. Δεν πρόκειται για δύο ξεχωριστά «κουτιά» αλλά για ένα συνεχές, και αυτό που κάνει τη διαφορά είναι πόσο ο φόβος καθορίζει τις επιλογές σας.

Πώς βιώνεται πριν, κατά και μετά από μια κοινωνική περίσταση;

Πριν, το μυαλό ετοιμάζεται για το χειρότερο. Υπάρχουν σενάρια για το τι θα πείτε, φόβος ότι θα κοκκινίσετε, θα τρέμει η φωνή σας ή θα «κολλήσετε», και συχνά η σκέψη να ακυρώσετε. Κατά τη διάρκεια, η προσοχή στρέφεται προς τα μέσα. Παρακολουθείτε τα χέρια, το πρόσωπο, κάθε λέξη σας, με την αίσθηση ότι όλοι βλέπουν ό,τι νιώθετε, και έτσι μένει λίγος χώρος για την ίδια τη συζήτηση.

Μετά, ακολουθεί συχνά μια «ανάλυση της βραδιάς». Ξαναπαίζετε στο μυαλό κάθε φράση, σταματάτε σε ό,τι ακούστηκε άτσαλο και καταλήγετε ότι εκτεθήκατε, ακόμη κι αν οι άλλοι δεν πρόσεξαν τίποτα. Αυτή η ανάλυση τροφοδοτεί το άγχος για την επόμενη φορά.

Για να αντέξουν, πολλοί άνθρωποι υιοθετούν μικρές «συμπεριφορές ασφαλείας»: κρατούν σφιχτά το ποτήρι για να μη φανεί το τρέμουλο, αποφεύγουν το βλέμμα, κοιτούν το κινητό ή προετοιμάζουν κάθε πρόταση. Μοιάζουν να προστατεύουν, όμως συχνά κρατούν ζωντανό τον φόβο, γιατί δεν αφήνουν ποτέ να φανεί ότι θα τα καταφέρνατε και χωρίς αυτές. Κάποιοι στρέφονται στο αλκοόλ για να «χαλαρώσουν», που δίνει μια πρόσκαιρη ανακούφιση αλλά με τον καιρό μπορεί να γίνει πρόβλημα από μόνο του.

Αν το άγχος σας δεν αφορά μόνο τις κοινωνικές περιστάσεις ή φτάνει σε κρίσεις πανικού, ίσως σας φανεί χρήσιμη η σελίδα Άγχος, στρες & κρίσεις πανικού.

Από πού μπορεί να προέρχεται ο φόβος της κρίσης των άλλων;

Δεν υπάρχει μία αιτία. Η ιδιοσυγκρασία παίζει ρόλο, όπως και οι εμπειρίες. Ένα σχολικό περιβάλλον με κοροϊδία ή αποκλεισμό, ένας πολύ επικριτικός γονιός ή δάσκαλος, οι συχνές συγκρίσεις με αδέλφια ή συμμαθητές μπορεί να αφήσουν την αίσθηση ότι κάθε κίνηση βαθμολογείται.

Η συστημική ματιά προσέχει και τα μηνύματα της οικογένειας. Το γνώριμο «τι θα πει ο κόσμος;», η μεγάλη έμφαση στην εικόνα προς τα έξω ή ένας γονιός που ζούσε κι ο ίδιος με το βάρος της κρίσης των άλλων μπορεί να διδάξουν, χωρίς λόγια, ότι η έκθεση είναι επικίνδυνη. Κάποτε αυτή η επιφυλακή είχε έναν προστατευτικό ρόλο. Σήμερα όμως μπορεί να μην ταιριάζει πια στη ζωή που θέλετε να ζήσετε.

Τι μπορείτε να κάνετε στην καθημερινότητα;

Η αποφυγή φέρνει ανακούφιση εκείνη τη στιγμή, όμως με τον καιρό στενεύει τον χώρο όπου νιώθετε άνετα. Γι' αυτό βοηθά να κινηθείτε με μικρά, διαχειρίσιμα βήματα και όχι με μιας:

  • Επιλέξτε μια περίσταση που σας δυσκολεύει λίγο, όχι πολύ, και μείνετε σε αυτήν λίγο περισσότερο από όσο θα θέλατε.
  • Αφήστε μία «συμπεριφορά ασφαλείας» τη φορά και παρατηρήστε τι συμβαίνει στην πράξη.
  • Στρέψτε την προσοχή προς τα έξω, σε ό,τι λέει ο άλλος και σε ό,τι σας κινεί την περιέργεια, αντί να παρακολουθείτε τον εαυτό σας.
  • Μετά από μια συνάντηση, βάλτε όριο στην «ανάλυση» και σημειώστε και κάτι που πήγε όπως θέλατε.
  • Συγκρίνετε αυτό που φοβόσασταν με αυτό που έγινε. Συχνά η απόσταση ανάμεσά τους είναι μεγάλη.

Δεν χρειάζεται να γίνετε η ψυχή της παρέας. Στόχος δεν είναι να αλλάξει η ιδιοσυγκρασία σας, αλλά να μη σας κρατά ο φόβος μακριά από όσα σας ενδιαφέρουν.

Πότε αξίζει να ζητήσετε βοήθεια;

Αξίζει να μιλήσετε με έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας όταν ο φόβος σάς κάνει να απορρίπτετε ευκαιρίες στη δουλειά ή στις σπουδές, όταν σας απομονώνει, όταν χρειάζεστε όλο και πιο συχνά το αλκοόλ για να βγείτε ή όταν το άγχος συνοδεύεται από επίμονη θλίψη. Τα παραπάνω είναι ενδεικτικά. Μόνο μια προσωπική αξιολόγηση μπορεί να πει τι συμβαίνει στη δική σας περίπτωση.

Στην ατομική ψυχοθεραπεία μπορείτε να καταλάβετε από πού έρχεται ο φόβος, να δείτε με άλλο μάτι την αυστηρή εσωτερική φωνή και να δοκιμάσετε βήμα βήμα, με ρυθμό που αντέχετε, όσα αποφεύγετε. Η ίδια η θεραπευτική σχέση γίνεται ένας χώρος όπου μπορείτε να φανείτε όπως είστε χωρίς να κριθείτε. Αν ο φόβος είναι πολύ έντονος ή συνοδεύεται από άλλες δυσκολίες, μπορεί να βοηθήσει και μια εκτίμηση από ψυχίατρο, με τον οποίο η ψυχοθεραπεία συνεργάζεται, αφού ο ψυχοθεραπευτής δεν συνταγογραφεί.

Για κάποιους ανθρώπους, ακόμη και η πρώτη επίσκεψη σε ένα άγνωστο γραφείο μοιάζει βουνό. Η online ψυχοθεραπεία επιτρέπει να ξεκινήσετε από έναν χώρο που νιώθετε δικό σας, και όταν νιώσετε έτοιμοι, η συνάντηση από κοντά μπορεί να γίνει κι αυτή ένα από τα βήματα της δουλειάς.

Ερωτήσεις

Συχνές ερωτήσεις

Κοινωνικό άγχος και κοινωνική φοβία είναι το ίδιο;

Οι δύο όροι χρησιμοποιούνται συχνά για το ίδιο φαινόμενο. Η «κοινωνική φοβία» ακούγεται περισσότερο όταν ο φόβος είναι έντονος και περιορίζει σημαντικά την καθημερινότητα, ενώ το «κοινωνικό άγχος» χρησιμοποιείται και πιο γενικά. Αν κάποιος πληροί τα κριτήρια μιας διάγνωσης μπορεί να το εκτιμήσει μόνο ένας επαγγελματίας ψυχικής υγείας, σε προσωπική συνάντηση. Πιο σημαντικό από την ονομασία είναι πόσο ο φόβος επηρεάζει τη ζωή σας.

Περνάει το κοινωνικό άγχος με τον χρόνο;

Μερικές φορές ο φόβος υποχωρεί καθώς αλλάζουν οι συνθήκες, για παράδειγμα με μια νέα δουλειά ή μια παρέα που στηρίζει. Συχνά όμως παραμένει, γιατί η αποφυγή δεν αφήνει να φανεί ότι οι καταστάσεις είναι πιο διαχειρίσιμες από όσο μοιάζουν, και όσο περισσότερο αποφεύγει κανείς, τόσο πιο απειλητικές φαίνονται. Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει να σπάσει αυτός ο κύκλος με σταδιακά βήματα, χωρίς πίεση.

Μπορεί ένας έφηβος να έχει κοινωνικό άγχος;

Ναι. Στην εφηβεία η γνώμη των συνομηλίκων αποκτά μεγάλη σημασία, και το κοινωνικό άγχος συχνά εμφανίζεται για πρώτη φορά σε αυτή την ηλικία. Δεν είναι κάθε συστολή λόγος ανησυχίας. Αν όμως ο έφηβος αρνείται να πάει σχολείο, αποσύρεται από κάθε παρέα ή περνά σχεδόν όλο τον χρόνο του κλεισμένος στο δωμάτιο, αξίζει μια συζήτηση με επαγγελματία ψυχικής υγείας. Η στήριξη των γονιών, χωρίς πίεση και χωρίς υποτίμηση του φόβου, μετρά πολύ.

Για το κοινωνικό άγχος χρειάζομαι ψυχοθεραπευτή ή ψυχίατρο;

Συχνά η ψυχοθεραπεία είναι το πρώτο βήμα, γιατί βοηθά να κατανοήσετε τον φόβο και να αλλάξετε σταδιακά τη σχέση σας με όσα αποφεύγετε. Ο ψυχίατρος είναι γιατρός και μπορεί να εκτιμήσει αν χρειάζεται και φαρμακευτική υποστήριξη, κάτι που ο ψυχοθεραπευτής δεν κάνει. Όταν τα συμπτώματα είναι έντονα ή συνοδεύονται από βαριά θλίψη, ο συνδυασμός των δύο, σε συνεργασία, είναι μια συνηθισμένη επιλογή.

Πώς μπορώ να στηρίξω έναν δικό μου άνθρωπο με κοινωνικό άγχος;

Βοηθά να πάρετε τον φόβο στα σοβαρά, χωρίς φράσεις όπως «έλα, δεν σε κοιτάει κανείς», που ακούγονται σαν υποτίμηση. Ταυτόχρονα, βοηθά να μην αναλαμβάνετε πάντα εσείς τα τηλεφωνήματα, τις παραγγελίες ή τις συζητήσεις στη θέση του άλλου, γιατί έτσι η αποφυγή συνεχίζεται. Ενθαρρύνετε μικρά βήματα και αναγνωρίστε την προσπάθεια, όχι μόνο το αποτέλεσμα. Αν ο φόβος περιορίζει πολύ την καθημερινότητα, μπορείτε να προτείνετε ήπια μια συζήτηση με επαγγελματία.

Αν ο φόβος της κρίσης των άλλων σάς κρατά πίσω, στη σελίδα για την ατομική ψυχοθεραπεία θα δείτε πώς μπορούμε να ξεκινήσουμε, στη Γλυφάδα ή με βιντεοκλήση.

Το κείμενο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά την προσωπική αξιολόγηση από επαγγελματία ψυχικής υγείας.

Κλήση Κλείστε ραντεβού